Roma'nın sınırı bir çizgi değildi: limes aslında ne demekti?

Roma'nın sınırını duvarla eş tutma alışkanlığı öylesine güçlü ki, konuyla uğraşan arkeologlar otuz yıldır aynı düzeltmeyi yapmak zorunda kalıyor. University College London'dan arkeolog Andrew Gardner, Britannia dergisinin 2022 tarihli 53. cildinde yayımlanan "Hadrian's Wall and Border Studies" başlıklı makalesinde, duvarın popüler anlatılarda nasıl yanlış kurgulandığını ele alıyor ve Gardner'a göre duvarın tek bir amacı ya da tek bir anlamı hiç olmadı; belki Hadrianus'un kendisi için bile. Gardner'ın önerisi, sınırı sabit bir nesne değil süregiden bir uygulama olarak görmek: sınır çizilen bir şey değil, her gün yeniden kurulan bir davranış biçimidir.

"Limes" başlangıçta duvar değil, yol demekti

Bugün Roma sınır sistemine verilen ad olan limes, Latincede aslında bir tahkimat sözcüğü değildi. Tel Aviv Üniversitesi'nden Benjamin Isaac, Journal of Roman Studies'in 1988 tarihli 78. cildinde çıkan "The Meaning of the Terms Limes and Limitanei" başlıklı makalesinde sözcüğün antik kaynaklardaki kullanımlarını tek tek taradı ve doğrusal bir "sınır hattı" anlamının kaynaklarda bulunmadığını gösterdi.

Isaac'in çıkardığı kaba kronolojiyi, HiMA dergisinin 2025 tarihli sayısında Dominic Moreau şöyle özetliyor: birinci yüzyılda limes, ordunun açtığı ve ordunun kullandığı bir yol; birinci yüzyıldan üçüncü yüzyıl sonuna kadar bir eyaletin kara sınırı, ama hiçbir askeri yapıyı ima etmeden; dördüncü yüzyıldan sonra ise bir dux komutasındaki idari sınır bölgesi. Moreau, bu üçlü şemanın kusursuz olmadığını, yaklaşık bir zaman çizelgesi olarak güvenilir sayılabileceğini belirtiyor.

Fark küçük görünüyor ama sonucu büyük. Bir kelimeye sonradan yüklenen anlam, yüz yıl boyunca arkeologların ne aradığını belirledi: taş buldukları her yerde bir "hat" kurmaya çalıştılar.

Duvarın içinde seksen küsur kapı vardı

Hadrianus Duvarı'nın inşasına MS 122'de başlandı. Yapının en çok gözden kaçan özelliği ise kapıları. Matthew Symonds'ın Cambridge University Press tarafından 2017'de yayımlanan Protecting the Roman Empire kitabında anlattığına göre duvar boyunca yaklaşık her Roma milinde (kabaca 1,5 kilometre) bir "mil kalesi" vardı ve bunların her birinde kuzeye ve güneye açılan birer kapı bulunuyordu. Sekseni aşkın kapı, tek parça bir bariyer fikriyle bağdaşmıyor.

Bu kapıların ne işe yaradığı tartışmalı. Bir okuma, mil kalelerinin bir tür gümrük noktası gibi çalıştığını, geçen insan, mal ve hayvandan vergi alındığını öne sürüyor. Symonds ise daha temkinli: kapıların büyük ölçüde resmi ve askeri trafik için kullanılmış olabileceğini, sivil geçişin esas olarak ana yolların duvarı kestiği yerlerde yoğunlaştığını söylüyor. İki okumanın ortak noktası şu: kapı, geçilmek için yapılır.

Fırat boyunda hiç kesintisiz duvar yok

Duvar merkezli bakışın en net biçimde çöktüğü yer, imparatorluğun doğu ucu. İstanbul Üniversitesi'nde Dicle Kaya'nın Colloquium Anatolicum dergisinin 2018 tarihli 17. sayısında yayımlanan "Roma'nın Anadolu'daki Doğu Sınırında Bulunan Karargahlar Üzerine Bir İnceleme" başlıklı çalışması durumu tek cümlede özetliyor: "Fakat burada Hadrianus Duvarı gibi kesintisiz bir tahkimat görülmez."

Kaya'nın aktardığına göre MS 17'de Kappadokia eyalet olarak düzenlendiğinde Fırat sınır kabul edildi; kalıcı karargahlar ise Vespasianus döneminden, yani MS 69-70'ten sonra kuruldu. Nehrin batı kıyısında dört ana üs sıralanıyordu ve aralarındaki yardımcı kaleler ile gözetleme kuleleri birbirinden birer günlük yürüyüş, yani yaklaşık 20 kilometre uzaklıktaydı. Arada duvar değil, yol ve köprü vardı.

Tablodaki bilgiler Kaya'nın aynı çalışmasından. Kaya, Satala'da yerleşik olan Legio XVI Flavia Firma'nın MS 118'den itibaren Samosata'ya geçtiğini, yerine Legio XV Apollinaris'in getirildiğini aktarıyor; yani sınırın "kadrosu" bile sabit değildi.

Adı doğrudan "geçit" olan sınır kenti

Bu bölgenin en anlamlı örneği Zeugma. Kaya'nın çalışmasına göre kent, Gaziantep sınırları içinde, Birecik'in 10 kilometre kuzeyinde, Fırat'ın batı kıyısında duruyor ve Assur Koloni Çağı'ndan beri nehrin geçildiği en önemli nokta. Kültür Portalı'nın tanıtımında belirtildiği gibi kentin adı MÖ 31'den sonra Roma'ya bağlanmasıyla "geçit-köprü" anlamında Zeugma olmuş.

Yani imparatorluğun doğu ucundaki en önemli sınır kentinin adı, doğrudan "karşıya geçilen yer" demek. Kaya, Belkıs Tepe'nin kuzeybatısındaki "At Meydanı" denen alanda çok sayıda Legio IIII Scythica damgalı tuğla bulunduğunu, aynı sondajlarda kanalizasyon künkleri ve hamam altyapısına ait olduğu düşünülen buluntulara rastlandığını yazıyor. Sınırda yalnız nöbet tutulmuyordu; orada yıkanılıyor, alışveriş yapılıyor, yaşanıyordu.

Geçirgenlik bir kusur değil, sistemin kendisiydi

Bu bakışın klasik ifadesi Cambridge'den C. R. Whittaker'a ait. Johns Hopkins University Press'in 1994'te bastığı Frontiers of the Roman Empire: A Social and Economic Study kitabında Whittaker, Roma sınırlarını ekonomik ve toplumsal açıdan geçirgen bölgeler olarak okur ve tam da bu geçirgenliğin başarısının uzun vadede sınırların çözülmesine zemin hazırladığını savunur. Sınır, iki dünyayı ayıran bir kabuk değil, ikisinin karıştığı bir katmandı.

Bunun kanıtı yine Vindolanda'dan geliyor. Roman Inscriptions of Britain kaydında 164 numarayla geçen levha, Romalı bir yazarın yerlileri gözlemlediği kısa bir notu taşıyor ve orada Britanyalılar için küçümseyici bir sıfat olan Brittunculi ("zavallı Britanyalılar") kullanılıyor. Bu, Vindolanda'da yayımlanmış metinler arasında yerli halktan topluca söz eden tek örnek. Aşağılayıcı ama bilgi verici: kuzeydekiler Roma için soyut bir "öteki" değil, yakından izlenen, atlı düzeni ve alışkanlıkları not edilen komşulardı.

Neyi hâlâ bilmiyoruz

Bu anlatının sınırını da söylemek gerek. Ne Hadrianus Duvarı'nın kapılarından günde kaç kişinin geçtiğini biliyoruz, ne de Fırat boyundaki kalelerin gerçekten gümrük işlevi görüp görmediğini. Symonds'ın kapılar konusundaki ihtiyatı bunu gösteriyor: taştan niyet okumak zordur. Gardner'ın önerisi de zaten bir cevap değil, bir yöntem değişikliği; sınırı "ne için yapıldı" diye değil, "orada ne yapıldı" diye sormak.

Türkiye açısından işin acı tarafı şu: bu geçirgenliğin en iyi kanıtlarının bir kısmı artık su altında. Kaya'nın aktardığına göre Samosata, 1983-92 arasında inşa edilen Atatürk Barajı'nın suları altında kaldı; Zeugma'da 1996-2001 arasındaki kurtarma çalışmaları da baraj sebebiyle yapıldı. Bu koşullarda sorulabilecek en açık soru belki şu: bir sınırı anlamanın yolu onu savunan duvarları saymaksa, kapıları ve köprüleri sayarsak nasıl bir Roma çıkar karşımıza?

Fotoğraf: Carole Raddato from FRANKFURT, Germany, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons