Sevdiğinin saçından tablo: Viktorya'nın unutulmuş hatıra sanatı

Bu, ilk bakışta "tuhaf müze" haberi gibi duruyor. Değil. Cohoon'un topladığı şey, 19. yüzyılda Avrupa ve Kuzey Amerika'da son derece sıradan olan bir el işinin neredeyse tek toplu kaydı: saç işi.

"Saç işinin Louvre'u"

Koleksiyonun ölçeğini en iyi tarif eden, konunun uzmanlarından biri. Saç işi tarihçisi Karen Bachmann, Cohoon'un müzesini The Art Newspaper'a "saç işinin Louvre'u" diye tanımladı; "çeşitlilik ve hacim olağanüstüydü" dedi. Morbid Anatomy'nin kurucusu Joanna Ebenstein ise serginin asıl gösterdiği şeyin ürkütücülük değil, sıradanlık olduğunu söylüyor: bu nesneler "günlük hayatın bir parçasıydı".

Koleksiyonun Missouri'den New York'a taşınmasını üstlenen City Reliquary kurucusu Dave Herman'ın yolculuk özeti de kısa: "Doğuya doğru gaza basıp durduk."

Tablodaki veriler KCUR'un müze kapanışı haberi ile Morbid Anatomy'nin kendi koleksiyon sayfasından derlendi.

Neden birinin saçı?

Bugün garip gelen şey, 19. yüzyılın kendi mantığı içinde gayet tutarlıydı. Victoria and Albert Museum'un konuya ayırdığı yazıya göre Viktorya dönemi boyunca, saç tutamlarını "ölmüş birinin çok fiziksel bir anıtı olarak taşınabilecek" mücevhere çeviren, işi bu olan "saç sanatçıları" vardı. Aynı yazı, bu parçaların hepsinin yasla ilgili olmadığını da hatırlatıyor: saç mücevheri sık sık "görsel bir hatıra, bir sevgi ve dostluk nesnesi" olarak da kullanılıyordu.

Anahtar kelime "fiziksel". Fotoğrafın ucuzlayıp yaygınlaşmasından önce, uzaktaki ya da kaybedilen bir insandan geriye kalanlar mektup, bir portre minyatürü ve saçtı. Saç bunların içinde tek "birebir" olanıydı: benzetme ya da temsil değil, kişinin kendisinden bir parça. Üstelik dokusunu ve rengini onlarca yıl koruyor.

Miami Üniversitesi'nden tarihçi Helen Sheumaker, Love Entwined: The Curious History of Hair Work kitabının yazarı, National Geographic'e verdiği röportajda pratiğin yalnızca yasla ilgili olmadığını söylüyor. Ona göre saç işi "duygu ve his" meselesiydi ve "insanlara başkalarıyla nasıl bağlı olduğunuzu göstermenin" bir yoluydu. Saç, Sheumaker'ın ifadesiyle "benliğin çok kişisel bir göstergesi"ydi.

Yani takının yarısı yas, yarısı sosyal beyandı. Bir kadın kolundaki bileziğin annesinin saçından örüldüğünü söylediğinde, aynı anda hem onu anıyor hem de kim olduğunu, kime ait olduğunu ilan ediyordu. Bugün sosyal ağ biyografisine aile fotoğrafı koymakla akraba bir davranış.

Masada örülen bir zanaat

Saç işi tek bir teknik değil, bir teknikler ailesiydi. En basit ucunda madalyon vardı: bir tutam saç kıvrılıp iplikle bağlanır, cam altına yerleştirilirdi. Orta seviyede örgü işi geliyordu; saç telleri, ortası delik yuvarlak bir örgü masasında kurşun ağırlıklara bağlanır, dantel örer gibi sıkı bir kordon hâline getirilir, sonra altın uçlarla kapatılıp bileziğe ya da saat köstekine çevrilirdi.

En üst uçta ise çelenkler duruyordu. Burada saç telleri ince tele sarılarak yaprak, tomurcuk ve çiçek yapılır, bunlar bir çerçeve içinde at nalı biçiminde dizilirdi. At nalının üstü açık bırakılırdı: aileye yeni katılanların saçı için yer. Bir çelenk çoğu zaman tek bir kişinin anısı değil, üç kuşaklık bir soy ağacıydı; her dalda farklı bir saç rengi.

Bunun bir "gizli sanat" olmadığını gösteren en somut kanıt basılı kaynaklar. Mark Campbell'ın 1867 tarihli Self-Instructor in the Art of Hair Work kitabı — bir kopyası Metropolitan Sanat Müzesi koleksiyonunda — bini aşkın çizim ve diyagramla, evdeki kadına adım adım kordon örmeyi, çiçek yapmayı, broş kurmayı öğretiyordu. Desenler dönemin kadın dergilerinde de yayımlanıyordu. Örgü ve nakış neyse, saç işi de oydu: öğrenilir, kitabı alınır, akşamları oturup yapılırdı.

Sonra neden bıraktılar?

Yüzyılın sonuna doğru saç işi hızla gözden düştü. Tek bir sebebi yok; National Geographic'in derlediği açıklamalar birkaç ayrı değişimi bir araya getiriyor.

• Ölüm evden çıktı. Cenaze işini profesyonel kurumlar devralınca, yas ritüellerinin ev içindeki elle tutulur tarafı da zayıfladı.
• Duvarlar sadeleşti. 20. yüzyıl iç mekânı düz boyalı duvarları ve az eşyayı sevdi; ağır, süslü çerçeveler modası geçmiş göründü.
• Giysi değişti. Kalın kumaşların yerini ince ve açık renkli kumaşlar alınca, ağır saç broşlarının takılacağı yüzey de kalmadı.
• Hijyen fikri değişti. Mikrop kuramının yerleşmesiyle, bir başkasının bedeninden gelen malzemeyi takıp gezmek yeni bir tedirginlik doğurdu.

Buna bir de zanaatın kendi başarısının bedelini eklemek gerek. Yüzyılın sonunda saç işi ticarileşti; firmalar makine örgüsü saç mücevheri ilanlarıyla piyasaya girdi ve müşterinin gönderdiği saçın gerçekten kullanılıp kullanılmadığı şüphesi yayıldı. Nesnenin bütün değeri "bu tam olarak onun saçı" güvencesine dayanıyordu; o güvence sarsılınca elde yalnız tuhaf bir malzeme kaldı.

Elde ne kaldı

Bugün bu nesnelerin önünde durmak zor, çünkü onları okumayı bilmiyoruz. Bir saç çelengi kime ait olduğunu söylemiyor; adları taşıyan kâğıt çoktan kaybolmuş oluyor. Elimizde, sahipleri tamamen anonimleşmiş bir yakınlık kaydı var — tam olarak unutulmamak için yapılmış nesnelerin unutulmuş olması.

Cohoon koleksiyonunun bölünerek birkaç kuruma dağılması da iki yönlü. Bir yandan parçalar artık çok daha fazla insanın önünde; öte yandan Bachmann'ın "hacim" diye tarif ettiği şey, yani binlerce parçayı aynı anda görmenin verdiği ölçek hissi, artık hiçbir yerde yok. Brooklyn'deki 50 parça bütünün yalnızca altmışta biri.

Açık kalan soru şu: bu nesnelerin hangi teknikle, kim tarafından, kimin için yapıldığını sistemli biçimde kaydeden bir çalışma hâlâ yok denecek kadar az. Koleksiyon dağıldıktan sonra bu kaydı tutmak, parçaları alan kurumların işi olacak.

Fotoğraf: Daderot, CC0, Wikimedia Commons