Tarot aslında bir fal destesi değildi: Rönesans'ta oynanan bir oyundu

Bu, küçük bir ayrıntı değil. Tarotun "kadim Mısır bilgeliği" olduğu fikri, kartların Avrupa'da ortaya çıkışından yaklaşık 340 yıl sonra, tek bir Fransız yazarın kitabında doğdu ve elinde hiçbir belge yoktu.

Önce oyun vardı: trionfi'den tarocchi'ye

Kartların ilk adı tarot değil, trionfiydi — yani "zaferler". Petrarca'nın aynı adlı şiirinden tanıdık bir kelime; sergide Yale'in elindeki resimli Trionfi yazması da bu yüzden kartların yanında duruyor. Oyunun mantığı da adından geliyordu: standart dört takıma, hepsini yenen bir alegori dizisi ekleniyordu. Bugün briçten bildiğimiz "koz" fikrinin Avrupa'daki ilk örneği budur.

Oyunun yazılı izi 1440'lara uzanır; Floransa'da tutulan bir kayıtta "carte da trionfi" ifadesi geçer, ardından 1441-1442 arasına tarihlenen birkaç belge daha gelir. Kelime zamanla İtalyanca tarocchiye, Fransızcada tarota dönüştü.

Bu tarihlemeyi bugünkü hâline getiren kişi bir falcı değil, bir mantık felsefecisiydi. Oxford'dan Michael Dummett, Sylvia Mann ile birlikte yazdığı The Game of Tarot: From Ferrara to Salt Lake City (1980) adlı çalışmada destenin kuzey İtalya'da 15. yüzyılın başlarında bir oyun destesi olarak doğduğunu, falcılık ve okült yorumların 18. yüzyıldan önce hiç görülmediğini belgelere dayanarak gösterdi. Dummett'in çıkardığı tablo bugün de kart tarihçilerinin ortak zemini.

Hayatta kalan desteler

Erken dönemden bize kalanlar tam deste değil, dağılmış parçalar. Sergide bir araya gelen üç Rönesans destesinin durumu şöyle:

Yale'deki Cary-Yale destesinin bir tuhaflığı var: standart destelerde erkek olan şövalye ve uşak kartlarının kadın versiyonları da bulunuyor, ayrıca İnanç, Umut ve Merhamet erdemleri için ayrı kartlar eklenmiş. Yani 1440'larda desteyi oluşturan kart sayısı bile henüz oturmamıştı; bugün "değişmez" sanılan 78'lik yapı, sonradan standartlaşan bir tercih.

Mısır efsanesi 1781'de icat edildi

Kırılma 1781'de geldi. Protestan papaz ve dil meraklısı Antoine Court de Gébelin (1725-1784), Le Monde primitif adlı çok ciltli eserinin sekizinci cildine tarot üzerine bir deneme koydu. İddiası şuydu: bu kartlar aslında eski Mısır rahiplerinin gizli kitabı Thoth'un sayfalarıydı; İskenderiye'de kitaplar yok olurken metin, sıradan bir oyun destesi kılığına sokularak kurtarılmıştı.

Bu anlatının tek bir sorunu vardı: dayanağı yoktu. Court de Gébelin hiçbir belge, hiçbir Mısır kaynağı gösteremedi; hiyeroglifler de o tarihte henüz okunamıyordu — Champollion'un çözümü 1822'de gelecekti. Yine de fikir tuttu, çünkü 18. yüzyıl sonu Fransa'sı "kadim gizli bilgi" anlatılarına açtı.

Court de Gébelin'in kitabına eklenen ikinci bir deneme, Comte de Mellet imzasıyla kartları İbrani alfabesiyle eşleştirdi. Bugün tarot kitaplarında rastlanan "22 büyük arkana, 22 İbrani harfi" denklemi de oradan çıkma bir yorum; Rönesans oyun destelerinde böyle bir şey aranmıyordu.

Falcılığı meslek hâline getiren adam

Court de Gébelin fikri ortaya attı; onu gelir getiren bir uğraşa çeviren kişi Jean-Baptiste Alliette oldu. Soyadını tersten okuyarak Etteilla adını kullanan Alliette, 1783'te Manière de se récréer avec le jeu de cartes nommées tarots başlıklı kitabını yayımladı ve ardından doğrudan kehanet için tasarlanmış kendi destesini çıkardı. Tarot tarihinde ilk kez, kartlar oyun oynamak için değil, açılım yapmak için basılıyordu.

Buradan sonrası hızlı gitti: 19. yüzyıl Fransız okültizmi kartlara astroloji ve Kabala katmanları ekledi, ardından İngiltere'de Hermetik Altın Şafak Cemiyeti kendi yorumunu kurdu. Tarotun görsel dili artık oyun masasından değil, bu ezoterik çevrelerden besleniyordu.

1909: bugünkü kartları çizen kadın

Bugün bir tarot destesi gördüğünüzde büyük ihtimalle Pamela Colman Smith'in (1878-1951) çizgilerine bakıyorsunuz. Altın Şafak üyesi Smith, aynı cemiyetten Arthur Edward Waite'in yönlendirmesiyle 78 kartın tamamını resimledi; deste 1909'da Londra'da William Rider & Son tarafından basıldı, Waite'in rehber kitabı The Key to the Tarot aynı yıl, genişletilmiş hâli olan The Pictorial Key to the Tarot 1911'de çıktı.

Smith'in yaptığı şey teknik olarak küçük, sonuçları itibarıyla belirleyiciydi: o güne kadar sayı kartları (minör arkana) çoğu destede yalnızca sembollerin tekrarından ibaretti — yedi kupa, yedi kupadır. Smith her birine bir sahne çizdi. Kartların "hikâye anlatır" görünmesi, bugünkü yorum kültürünün tamamı bu tercihten doğdu.

İlginç olan, ilhamın nereden geldiği. Sola Busca destesinin siyah-beyaz fotoğrafları 1908'de British Museum'da sergilenmişti; Public Domain Review'ın aktardığına göre Smith bir yıl sonra çizimlerini yaparken bu fotoğraflardan yararlandı ve bir düzineye yakın kartta kompozisyonu neredeyse birebir aldı. Yani 1491'de basılmış, dört yüzyıl boyunca kimsenin görmediği bir deste, modern tarotun görsel dilini kurdu.

Smith'in adı ise destenin üzerine uzun süre yazılmadı; deste on yıllarca "Rider-Waite" diye anıldı — yayıncının ve metni yazanın adıyla, çizeninkiyle değil. Kartlardaki tek imzası, Japon tasarımından esinlenerek oluşturduğu küçük monogramdı. Tanınma çok geç geldi: 2009 tarihli anma baskısında adı öne alındı, Whitney Museum'un erken 20. yüzyıl Amerikan modernizmine ayırdığı At the Dawn of a New Age sergisinde ise destesi kendi adıyla, 1903 tarihli suluboyası The Wave'in yanında sergileniyor.

Kartların unutulan yarısı: oyun hâlâ masada

Tarotun kehanet kolu Türkiye dâhil pek çok yerde tanınırken, asıl kolu — oyun — Avrupa'nın bir bölümünde hiç kesintiye uğramadan sürdü. Fransa'da jeu de tarot, 20. yüzyılın sonunda belotun ardından ülkenin en çok oynanan ikinci kart oyunu hâline geldi. 1973'te Paris'te kurulan Fransız Tarot Federasyonu turnuva düzenliyor; 2017 verisine göre yaklaşık 400 kulüp ve 10 bin kayıtlı oyuncusu vardı.

İtalya'da da oyun yaşıyor: Bologna çevresinde 62 kartlık desteyle oynanan tarocchini, Piemonte'de ise yerel tarocco destesiyle oynanan el alma oyunları bugün hâlâ masada. Bu oyuncuların çoğu için kartlardaki Ölüm ya da Asılan Adam figürleri bir mesaj değil, sadece yüksek değerli kozlar.

Aradaki fark, destenin kendisinde de görülüyor. 18. yüzyılda oyun için modernleştirilen desteler, Dummett'in gösterdiği gibi İtalyan alegorilerini bırakıp Fransız takım işaretlerine ve sade kozlara geçti. Ezoterik çevrelerin sevdiği resimli desteler ise tam tersi yönde ilerledi, sembol ekledi. İki koldan biri oynamak, diğeri okumak için evrildi.

Açık kalan sorular

Kartların Avrupa'ya nereden geldiği hâlâ net değil. Oyun kartlarının 14. yüzyılda Müslüman dünyası üzerinden Avrupa'ya ulaştığı, daha öncesinde de doğudan geldiği genel kabul görüyor; ama aktarım zincirinin ayrıntısı belgeyle kurulabilmiş değil. Aynı şekilde Visconti destelerinin ressamı da tartışmalı: Bonifacio Bembo adı sık geçse de atıf kesin değil, Sola Busca'nın gravürcüsü için öne sürülen isimler de kanıtlanmış sayılmıyor.

Morgan Library'deki sergiye eşlik eden çalışmada Beinecke'nin kâğıt ve fotoğraf konservasyonu bölümü başkanı Marie-France Lemay, destenin malzemesi ve üretim tekniği üzerine yürütülen ortak araştırmayı anlattı. Yani 580 yıllık kartlar hakkında öğrenilecek şey hâlâ var — ama bunlar boya katmanları ve altın varak üzerinden, fal açılımları üzerinden değil.

Konuyu daha uzun anlatan bir kaynak arayanlar için: "Bedtime & Historian" adlı YouTube kanalının yayımladığı yaklaşık üç saatlik The Mysterious History of Tarot videosu, 78 kartın tek tek görsel geçmişini sakin bir anlatımla dolaşıyor. Akademik bir kaynak değil, popüler bir derleme; tarihsel iddialarını yukarıdaki kurum kayıtlarıyla karşılaştırarak izlemekte fayda var.

Fotoğraf: Tarot World Project, CC0, Wikimedia Commons