Paris'in kökeni tartışması: Hôtel-Dieu'nün altından çıkan kavrulmuş duvar

Kazıyı Paris kentinin arkeoloji birimi DHAAP ile Fransa'nın ulusal önleyici arkeoloji enstitüsü Inrap, Île-de-France bölge kültür müdürlüğünün (DRAC) bilimsel denetiminde yürütüyor. Saha sorumlusu DHAAP'tan David Couturier. Bulgu 23 Eylül 2026'da culture.gouv.fr üzerinden duyuruldu.

Duvarın nasıl örüldüğü, ne zaman örüldüğü kadar önemli

Duyuruya göre yapı, Demir Çağı sonu Galya tahkimatlarının imzası sayılan murus gallicus tekniğiyle örülmüş: taş bloklar, aralarına yatay yerleştirilen ahşap kirişlerle kademe kademe kenetleniyor. Ahşap iskelet duvara esneklik, taş kaplama sağlamlık veriyor; kütle darbe aldığında dağılmak yerine gerilip duruyor. Roma yazarlarının da dikkatini çekmiş bir yapım biçimi.

Ahşap parçalar üzerinde yapılan karbon-14 ölçümü MÖ 200 ile MÖ 10 arasını verdi. Duvarın arkasında yaklaşık iki metre kalınlığında korunmuş kum ve çakıl dolgusu var. Toprakta ayrıca kömürleşmiş tohumlar (bir depolama alanına işaret ediyor), yanıp kalmış bir ahşap yapının kalıntıları, amfora parçaları ve duvarın dibinde Galya tipi bir mızrak ucu çıktı.

Tablodaki veriler culture.gouv.fr'de yayımlanan resmî duyurudan.

İki bin yıllık adres sorusu: ada mı, Nanterre mi

Lutetia adı tarihe tek bir metinden giriyor: Julius Caesar'ın Galya seferi üzerine tuttuğu notlardan. Caesar, Sen nehrindeki bir adada duran, Parisii halkına ait bir oppidumdan (surlu Galya yerleşimi) söz eder. Başka antik kaynak yok.

Uzun süre bu adanın Île de la Cité olduğu varsayıldı; çevredeki en büyük adaydı ve 1711'de Notre-Dame'ın altında bulunan, Galya tanrılarını Roma ögeleriyle birlikte gösteren Kayıkçılar Sütunu da bu fikri destekliyordu. Ama kazılar varsayımı desteklemedi. Fransa kültür yönetiminin antik Paris arkeolojisi sitesinde açıkça yazıyor: adada Galya dönemine tarihlenebilen bir katman, tahkimat izi ya da kentleşme belirtisi bulunamamıştı. Üstelik adanın bugünkü tek parça görünümü Roma rıhtımlarının ürünü; öncesinde yaklaşık dokuz hektarlık bir adacık öbeği vardı.

Bu boşluk rakip bir adres doğurdu. 1994-2005 arasında, otoyol çalışmaları sırasında batıdaki Nanterre'de on beş hektarlık, ana sokakları ve yüzlerce evi olan erken bir Galya yerleşimi ortaya çıkarıldı. Kimi araştırmacılar Parisii'nin asıl merkezinin orası olduğunu savundu. Kimileri ise iki yerleşimin aynı anda var olabileceğini, çünkü Galya yerleşimlerinin yer değiştirdiğinde genellikle ad da değiştirdiğini hatırlattı. Hôtel-Dieu duvarı, adayı yeniden masaya getiriyor.

Caesar'ın anlattığı ateş

Caesar'ın notlarına göre MÖ 52'de, Parisii Vercingetorix'in yanında yer alırken Roma birlikleri Lutetia'ya yaklaştı; yerleşimin sakinleri kendi yapılarını ve adanın iki yakasına uzanan ahşap köprülerini ateşe verdi. Karşılaşmayı Roma tarafında Titus Labienus, Galya tarafında Camulogenus yönetti.

Hôtel-Dieu'de bulunan duvardaki yoğun is ve kömürleşme izleri bu anlatıyla örtüşüyor. Ama bu bir örtüşme, kanıt değil. Duvarın ne zaman ve neden kavrulduğu henüz belirlenmiş değil; karbon-14 aralığı yaklaşık yüz doksan yıla yayılıyor ve MÖ 52'yi işaret etmek yerine yalnızca kapsıyor.

Adın izi: bataklık Lutetia'dan Paris'e

Lutetia adı, Kelt kökenli lut- (bataklık, sazlık) ögesine dayandırılır. Yunan coğrafyacılarında adın farklı yazımları görülür: Strabon'da Loukotokía, Batlamyus'ta Leukotekía. Roma dönemi kenti MÖ 1. yüzyılın sonunda, Augustus zamanında sol yakada, Sainte-Geneviève tepesinin yamaçlarında kuruldu; forumu, sivil bazilikası ve bugün Cluny'de görülebilen hamamları oradadır. Yerleşimin Lutetia adını Roma dönemine taşımış olması, Galya çağındaki çekirdekten çok uzağa taşınmadığına dair dolaylı bir ipucu sayılır. Kentin bugünkü adı ise geç dönemde halkın adından (Parisii) türedi ve 5. yüzyılda yerleşti.

Bulgunun sınırı

Resmî duyuruda Catherine Pégard, ele geçen yapının "Galya Lutetia'sını anlamak için bugüne dek bulunmuş en önemli kalıntılardan biri" olabileceğini söylüyor; aynı metinde "bilimsel titizliğin, yapının işlevini ve kronolojisini doğrulamayı gerektirdiğini" de ekliyor.

Açık kalan sorular somut: Duvar gerçekten bir çevre suru muydu, yoksa daha küçük ölçekli bir yapının parçası mı? Arkasındaki kum-çakıl dolgu duvarla aynı evreye mi ait? Altta daha eski bir yerleşim katmanı var mı? Yirmi metre, bir yerleşimin sınırını çizmek için kısa bir mesafe; aynı teknikle örülmüş devamının bulunup bulunmayacağı belirleyici olacak.

Sırada ne var

Eylül ortasında kazının genişletilmesine onay verildi. Duvarın kendisi yerinde bırakılmayacak: yapı kırılgan olduğu için uzmanlar, özgün kaplama taşlarını da içeren bir kalıp çıkarıp parçayı bir Paris müzesinde sergilemeyi planlıyor. Söküm öncesinde fotogrametriyle tam bir üç boyutlu kayıt alınacak.

Yani önümüzdeki aylarda ortaya çıkacak şey, bir duvarın hikâyesinden çok, bir adresin doğrulanıp doğrulanmadığı olacak. Paris'in altında kazı yapmak neredeyse hep tesadüfe bakar; bu kez tesadüf, kentin en çok fotoğraflanan noktasının birkaç adım ötesine düştü.

Fotoğraf: , CC0, Wikimedia Commons