SORLA proteini farelerde tau birikimini ve beyin küçülmesini azalttı
Farelerde SORLA proteininin artırılması toksik tau yığınlarını ve sinaps kaybını azalttı; proteinin yokluğu ise hasarı ağırlaştırdı.

Beynin kendi koruyucu mekanizmalarından biri, Alzheimer hastalığına karşı yeni tedavi yaklaşımlarının önünü açabilir. Sanford Burnham Prebys'teki araştırmacılar, SORLA adlı bir proteinin düzeyini yükselttiklerinde farelerde zararlı tau yığınlarının azaldığını, sinir hücreleri arasındaki bağlantıların korunduğunu ve beyin küçülmesinin sınırlandığını bildirdi. Bulgular Science Advances dergisinde yayımlandı.
Tau neden bu kadar önemli?
Tau, sağlıklı bir beyinde zararlı değil, tam tersine gerekli bir proteindir. Nöronların içinde destek sağlayan mikrotübül adlı minik yapıları dengede tutar ve sinir sisteminin karmaşık ağlarının işlemesine yardımcı olur. Alzheimer'da ve ilişkili bazı hastalıklarda ise tau anormal hale gelir, birbirine yapışır ve tau yumakları denen zararlı kümeler oluşturur. Bu yumaklar sinir hücrelerinin işleyişini bozar; bilişsel gerileme ve nöron ölümüyle ilişkilendirilir. Anormal tau birikimiyle seyreden hastalıklar topluca tauopati olarak adlandırılıyor.
SORLA ile ilgili yeni bulgu
SORLA'nın tam adı, A tipi tekrarlar içeren sıralama ilişkili reseptör. Bu protein daha önce de ilgi çekmişti, çünkü beta-amiloidin üretimini ve birikimini baskılayabildiği gösterilmişti. Beta-amiloid, beyinde plak oluşturabilen ve Alzheimer'ın temel işaretlerinden sayılan bir protein. Çalışmanın kıdemli ismi Timothy Huang'a göre, SORLA'nın amiloid üzerindeki etkisine dair epey veri birikmişti; ancak madalyonun öbür yüzü olan tau yumaklarını nasıl etkilediği çok az biliniyordu.
Ekip bu soruyu yanıtlamak için özel bir fare modeli geliştirdi. İnsan SORLA'sını fazladan üretecek şekilde tasarlanan fareler, tau yumakları, beyin atrofisi ve bilişsel bozukluk geliştiren farelerle çiftleştirildi. Böylece yüksek SORLA düzeyinin tau birikimini azaltıp azaltmadığı ve hasara karşı koruma sağlayıp sağlamadığı incelenebildi.
Artırılan SORLA neleri değiştirdi?
Sonuçlar, ek SORLA'nın tau yumaklarına yol açan birkaç sürece karşı koruma sağladığını gösterdi. Bunlardan biri hiperfosforilasyon: tau proteinine gereğinden fazla fosfat grubu eklenmesi, proteinin davranışını değiştirip zararlı yumakların oluşmasına katkıda bulunuyor. Yüksek SORLA düzeyi bu anormal değişimi azalttı.
Protein ayrıca yanlış katlanmış tau'nun “tohum” işlevi görmesini de sınırladı. Bu tohumlama, diğer tau proteinlerinin de kümelenmesini tetikleyerek toksik kümelerin çoğalmasına ve etkilerinin yayılmasına yol açabiliyor. Bunun yanında SORLA, nöronların birbiriyle iletişim kurduğu özel bağlantılar olan sinapsları korudu. Beynin bu bağlantıları güçlendirme ya da değiştirme becerisi olan sinaptik plastisite de korunmuş oldu; bu yetenek öğrenme, bellek ve normal bilişsel işlev için vazgeçilmez. Çalışmanın ilk yazarı Huijie Huang, SORLA artırıldığında tauopatilerde görülen olumsuz etkilerin bastırılabildiğini, daha az beyin atrofisi ve daha az tau birikimi gördüklerini belirtti ve bunu çok heyecan verici bulduğunu söyledi.
Protein yokken tablo ağırlaştı
Araştırmacılar bir de proteinin hiç bulunmadığı durumu inceledi. SORLA, Sorl1 geninin talimatlarıyla üretiliyor ve bazı insanlarda bu geni etkileyen mutasyonlar bulunuyor; bu mutasyonlar koruyucu proteinin üretimini ya da etkinliğini aksatabilir. Ekip, Sorl1 geni olmayan ve dolayısıyla SORLA üretemeyen genetiği değiştirilmiş fareleri çalıştı. Sonuç, ek SORLA taşıyan farelerdekinin tam zıddı oldu: tau kaynaklı hasara karşı koruma görülmediği gibi zararlı etkiler daha şiddetli hale geldi.
Arka plan
Alzheimer hastalığı, demansın en yaygın nedenleri arasında yer alıyor ve beyinde birbirine eşlik eden iki temel bozuklukla tanımlanıyor: amiloid plakları ve tau yumakları. Yıllardır geliştirilen birçok yaklaşım ağırlıklı olarak amiloide odaklandı. Tau ise hastalığın ilerleyişiyle, özellikle de nöron kaybı ve bilişsel gerilemeyle yakından bağlantılı görüldüğü için giderek daha fazla hedef alınıyor.
Tek bir proteinin hem amiloid hem de tau tarafında koruyucu rol oynayabilmesi, bilim insanları için cazip bir fikir. Bu nedenle SORLA'yı artıran ya da işlevini destekleyen stratejiler, hastalığın iki ayağına birden dokunabilecek bir yol olarak düşünülebilir. Yine de bu aşamada elde edilenler fare deneylerine dayanıyor ve bulguların insanlarda aynı sonucu vereceği henüz bilinmiyor.
Neden önemli?
Bu çalışma, tedavi arayışında yalnızca zararlı proteini hedef almak yerine beynin doğal savunma hatlarını güçlendirme fikrini destekliyor. SORLA'nın yokluğunda hasarın ağırlaşması, proteinin gerçekten koruyucu bir rol üstlendiğine işaret ediyor. Sorl1 genindeki mutasyonların bazı insanlarda protein işlevini bozabilmesi de konunun insan biyolojisiyle bağlantısını akla getiriyor.
fare modelinden klinik tedaviye giden yol uzun ve belirsiz. Yine de tau yumaklarının oluşumunu, yayılmasını ve sinaps kaybını aynı anda sınırlayan bir mekanizmanın tanımlanması, Alzheimer ve diğer tauopatiler için gelecekte geliştirilecek ilaçların hedef seçimine yeni bir perspektif kazandırabilir.
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/sorla-proteini-farelerde-tau-birikimini-ve-beyin-kuculmesini-azaltti.html — Yazdırma tarihi:




















