Taş Devri'nin görünmez teknolojisi: 35 bin yıllık ip yapma aleti

Tübingen Üniversitesi'nden Nicholas Conard ile Liège Üniversitesi'nden Veerle Rots, 31 Ocak 2024'te Science Advances dergisinde yayımladıkları çalışmada bambaşka bir öneri getirdi: bu çubuk bir sanat eseri değil, bir üretim aleti. İp yapmaya yarıyor.

Ama bu iş tek bir nesneyle bitmiyor. Conard'ın Knowable Magazine'e söylediği gibi, "Bu döneme Taş Devri denmesinin nedeni yalnızca taş buluyor olmamız; ortada yalnızca taş olması değil." Toprakta taş, kemik, fildişi ve çanak çömlek kalır. İp, iplik, sicim, sepet, ağ, deri, ahşap, tutkal — yani gündelik hayatın taşıyıcı malzemesi — birkaç bin yılda çürüyüp gider. Arkeolog Linda Hurcombe 2014 tarihli kitabında bu boşluğa "kayıp çoğunluk" adını verdi. Kenyon College'dan paleoantropolog Bruce Hardy aynı derlemede daha keskin konuşuyor: "Tarih öncesi bir günde olup bitenin yüzde 90'ından fazlasını kaçırıyoruz."

Deliğin içindeki oluklar ne işe yarar?

Conard'ı yoldan çıkaran ayrıntı, olukların düzeniydi. İki ortadaki deliğin olukları tam bir daireyi, iki dıştakininkiler yarım daireyi kaplıyordu; hepsi aynı yönde ve düzenli aralıklarla açılmıştı. Delikler iki yüzden birden delinmiş, sonra genişletilmişti. "Bir şeyi bir delikten geçirip döndürüyorsanız, çok hızlı biçimde lif dünyasına girersiniz" diyor Conard.

Kullanım izi uzmanı Veerle Rots, deliklerin ve olukların içinden aldığı örnekleri mikroskopla inceledi. Örneklerde bitki lifleri baskındı; bir kısmı kümeler halinde, bitki dokusuyla birlikte duruyordu. Tek başına bu bir kanıt sayılmaz, çünkü lif toprakta da bulunur. Bu yüzden ekip çubuğun çevresindeki sedimandan kontrol örnekleri aldı: orada bitki lifi yok denecek kadar azdı. Yani yoğunlaşma nesnenin kendisine özgüydü.

Aynı kare içinde bulunan altı taş alet de incelendi. Dördünde bilgi verici bitki lifleri çıktı, birinde bitki dokusu da korunmuştu. En az bir taş aletin üzerinde ise fildişi gibi sert hayvansal malzemeyi delmekten kaynaklanan aşınma izleri vardı — yani deliklerin nasıl açıldığına dair ayrı bir ipucu.

On dakikada beş metre ip

Bir hipotezi sınamanın tek yolu aleti yeniden yapıp kullanmaktı. Ekip çubuğun bir kopyasını üretti ve yedi ayrı hammaddeyle denedi.

Tablodaki sonuçlar Conard ve Rots'un deney raporundan. Hasırotu özellikle uygun çıktı: sapın dış sert yüzeyi ezildiğinde hem içindeki nişasta yiyecek olarak ayrılıyor hem de lifler ipe hazır hale geliyordu. Yani aynı bitki hem kalori hem hammadde veriyordu.

Ölçülen verim şu: hasırotu yapraklarından bükülmüş demetler dört delikten geçirilip düzenli hızla çekildiğinde, dört ya da beş kişilik bir ekip on dakikada beş metre sağlam ve esnek ip üretiyordu. Kullanılan delik sayısı ipin kalınlığını belirliyordu. Yazarların kendi vurgusu önemli: ince ip için bu alete gerek yok, o elle de bükülür. Aletin anlamı, iki ila dört telli kalın ve güçlü ipte.

İp neden bu kadar önemli?

Çünkü ip tek başına bir alet değil, aletleri birbirine bağlayan şey. Keskinleştirilmiş bir taşı bir sapa ya da bir mızrak gövdesine bağladığınız anda elinizde bambaşka bir nesne olur: balta, kargı, ok. Arkeolojide buna "saplama" (hafting) deniyor. Veerle Rots bu adımı teknoloji tarihinin "devrimci bir anı" olarak tanımlıyor.

Dolaylı kanıt epey eskiye gidiyor. Fransa ve Hollanda'daki taş aletlerin üzerindeki bağlama izlerinden yola çıkılarak lif kullanımının yaklaşık 250 bin yıl öncesine uzandığı düşünülüyor. Almanya'daki Schöningen'de su altında kalarak korunmuş 300 bin yıllık ahşap kargılar, at kemikleriyle birlikte bulundu.

Doğrudan kanıt ise bir tek yerde var. Bruce Hardy ve ekibi, 2020'de Scientific Reports'ta Fransa'nın Ardèche bölgesindeki Abri du Maras kaya sığınağında bulunan bir ip parçasını yayımladı. Parça yaklaşık 6,2 milimetre uzunluğunda ve 0,5 milimetre genişliğinde; yani neredeyse gözle görülmez. Üç lif demeti önce kendi içinde S yönünde bükülmüş, sonra üçü birlikte Z yönünde sarılmış. Hammadde bir kozalaklı ağacın iç kabuğu, büyük olasılıkla çam. Bulunduğu 4.2 seviyesi 41 bin ile 52 bin yıl arasına tarihleniyor — yani bu ipi yapan Neandertallerdi.

Bükümün yönünü tersine çevirip üç teli birleştirmek, sayı ve küme kavramını gerektiren bir iştir. Karen Hardy'nin 2008'de Antiquity'de "Tarih öncesi ip kuramı" başlığıyla yazdığı gibi, bükülmüş lif küçük bir ayrıntı değil, dünyayı biçimlendiren bir teknolojidir. İspanya'da yaklaşık 7.500 yıllık kaya resimlerinde arı kovanlarına ulaşmak için ip merdivene tırmanan insanlar çizilmiş; ipin insanı nereye kadar götürdüğünü gösteren nadir bir sahne.

Tek başına yapılamayan iş

Conard ve Rots'un altını çizdiği bulgu teknik değil, sosyal. Dört delikli çubuğu çalıştırmak için en az üç, rahat çalışmak için beş kişi gerekiyor: her tele bir kişi, bükmeyi ve gerginliği korumak için; bir kişi de aleti teller üzerinde düzenli hızla çekmek için.

Yazarlara göre bu, iyi eşgüdümlü iletişim ve ortak bir hedef gerektiren bir üretim biçimi. Getirisi de gecikmeli: bugün harcanan saatlerin karşılığı haftalar sonra, o iple kurulan bir tuzakta ya da taşınan bir yükte alınıyor. Conard ve Rots, böyle bir örgütlenmeyi başarabilen grupların diğerlerine karşı avantaj kazandığını öne sürüyor.

Emeğin ölçeği hakkında fikir veren bir karşılaştırma var. Benjamin Taub'un Knowable Magazine için hazırladığı derlemeye göre, Papua Yeni Gine'deki Wola halkı üzerine yapılan etnografik çalışmalar, tek bir file torbaya yetecek ipi bükmenin 65 ila 80 saat sürdüğünü, hammaddeyi toplamanın ise ayrıca 14 saat aldığını ortaya koyuyor.

Bulgunun sınırı nerede?

Çalışmanın kendi uyarıları hayli açık ve yazarlar bunları saklamıyor.

• Çubuk doğrudan tarihlenmedi. İçinden çıktığı katman 35 bin ile 40 bin yıl arasına tarihleniyor ve çubuk bu katmanın tabanında bulundu. Conard ve Rots açıkça yazıyor: nesnenin kendisini tarihlemeden daha kesin bir yaş verilemez.
• Hohle Fels çubuğu neredeyse hiç kullanılmamış. Yüzeyi iyi korunmuş, her deliğin içindeki altı oluğun kenarları hâlâ keskin. Ağır kullanım izi yok. Buna karşılık 2 kilometre ötedeki Geißenklösterle Mağarası'nda 1983'te bulunan neredeyse aynı çubukta oluklar ağır biçimde aşınmış; aşındırıcı bir işte yoğun kullanıldığı görülüyor. Yani "alet" yorumunun yükünü asıl taşıyan parça, bu iki nesnenin ikincisi.
• Bitki örtüsü kanıtı dolaylı. Hohle Fels'in ilgili çökellerinde polen henüz çalışılmadı; hasırotu poleni yalnızca üstteki daha genç katmanlarda belgelendi. Ihlamur mağaranın botanik kayıtlarında hiç yok, söğüt ise odun kömürü buluntuları arasında bol. Deneyde en iyi sonucu veren bitkinin o çağda orada bulunduğu makul görünüyor ama gösterilmiş değil.
• Neandertal ipi için de bir çekince var. Hardy ve ekibi, ipin bulunduğu taş aletin kullanımıyla mutlaka ilişkili olmadığını ve bozunma nedeniyle ilk bileşiminin yeniden kurulamadığını yazıyor.

Sırada ne var?

Conard ve Rots'un derlediği listede Svabiya Jurası'ndan toplam beş delikli çubuk var. Üçü 1931'de Vogelherd'de çıktı ve o kazının kayıt yöntemi yüzünden tam buluntu yerleri bilinmiyor — bu da onlarla yapılabilecekleri baştan sınırlıyor. Geriye kalan iki fildişi çubuk, dört delikli olanlar, şimdilik türünün bilinen en eski örnekleri.

Asıl açık soru şu: Neandertaller 50 bin yıl önce elle üç telli ip bükebiliyorduysa ve lif kullanımı 250 bin yıl geriye gidiyorsa, ipin aletle üretilmeye başlandığı an ne zamandır? Hohle Fels çubuğu bu sorunun cevabı değil, sorunun sorulabilir hale gelmesi. Soru hiçbir zaman Taş Devri insanının ipi olup olmadığı değildi; asıl soru, şu anda aynı şekilde göremediğimiz başka nelerin olduğu.

Fotoğraf: Photo: H. Jensen, University of Tübingen; Authors of the study: Nicholas J. Conard https://orcid.org/0000-0002-4633-0385 and Veerle Rots, CC BY 4.0, Wikimedia Commons