Yanardağın kalderasında tüy döken penguenler: gentoolar neden artıyor
Antarktika'nın aktif yanardağı Deception Adası'nda, paslı balina yağı tanklarının arasında gentoo penguenleri dolaşıyor. Aynı bölgede diğer iki penguen türü azalırken gentoo sayısı neden yükseliyor?
Antarktika'nın Güney Shetland Adaları'nda, siyah volkanik kumun üzerinde paslanmış balina yağı tankları duruyor. Hektor adlı balina işleme istasyonu 1912'de kurulmuş, 1931'de terk edilmiş; o günden beri metal, kül ve rüzgârla baş başa. Fransız yaban hayatı fotoğrafçısı Romain Barats bu harabenin önünde duran üç gentoo pengueninin karesini çekti ve fotoğraf Ocean Photographer of the Year 2026 yarışmasının "Conservation (Impact)" dalında finale kaldı. Barats'ın anlatımıyla penguenler "bir zamanlar bu suları sömüren sanayinin kalıntılarını gözleyen nöbetçiler gibi"; bugün sessizliği bozan şey makineler değil, "burayı yeniden kendine mesken eden yaban hayatı".
Kare etkileyici ama arkasında ölçülebilir bir olgu var. Antarktika Yarımadası hızla ısınan bir bölge ve buradaki üç Pygoscelis penguen türünden ikisi geriliyor. Üçüncüsü, Türkçede de İngilizcedeki adıyla anılan gentoo (Pygoscelis papua), tam tersine çoğalıyor. Stony Brook Üniversitesi'nde ekoloji ve evrim profesörü olan Heather Lynch, BBC Future'a gentooları "iklim değişikliğinin kazananı" diye tanımlıyor ve "bolluğu adeta fırladı" diyor.
Önce ada: kapısı dar, içi su dolu bir krater
Deception Adası, Antarktika'nın iki aktif yanardağından biri. Zirvesi çökmüş, deniz kraterin içini doldurmuş; ortaya at nalı biçiminde bir kara şeridi ve içinde doğal bir liman çıkmış. Port Foster adı verilen bu iç körfez yaklaşık 10 kilometre uzunluğunda, 7 kilometre genişliğinde; kalderanın en geniş çapı 15 kilometre, adanın en yüksek noktası Mount Pond 539 metre. Adanın "aldatıcı" sayılmasının nedeni de bu: dışarıdan sıradan bir ada gibi görünüyor, dar bir boğazdan girince içinde bir yanardağ ağzı olduğu anlaşılıyor.
Burada "aktif" sözcüğü mecaz değil. Ada 1967, 1969 ve 1970'te püskürdü; 1967 ve 1969'daki hareketlilik adadaki Britanya ve Şili bilim istasyonlarını kullanılamaz hale getirdi. Jeotermal ısı hâlâ yüzeyde: kalderanın kumsallarında suyun ısındığı noktalar var. Gentoolar da buraya tam bunun için uğruyor. Tüy dökme dönemi penguenler için en kırılgan haftalardır; tüyler yenilenirken yalıtım bozulur, kuş denize giremez ve aç kalır. Isınmış kumsal ile rüzgâr kesen metal yapılar bu haftaları kolaylaştırıyor.
Rakam ne diyor
Gentoo artışı tek tek gözlemlere değil, yayımlanmış dünya ölçeğinde bir sayıma dayanıyor. Rachael Herman, Alex Borowicz, Philip Trathan, Tom Hart ve Heather Lynch'in de aralarında olduğu ekip, 2020'de Polar Biology dergisinde türün güncel envanterini çıkardı.
| Dünya genelinde üreyen çift | 432.144 (güven aralığı 338.059 – 534.114) |
|---|---|
| Atlantik kesimi | 364.359 çift, yani nüfusun %85'i |
| 2013'teki sayıma göre değişim | Dünya genelinde yaklaşık %11 artış |
| Batı Antarktika Yarımadası'nda değişim | %23 artış |
| Falkland/Malvinas Adaları'nın payı | Dünya nüfusunun %30'u; durağan |
Yani artış her yerde aynı değil: türün en kalabalık olduğu takımadada tablo durağan, hızlı büyüme ısınan yarımadada. Lynch'in BBC Future'a söylediği cümle bu tabloyu özetliyor: "Yarımadada Antarktika'nın neresine dönsek daha fazla gentoo penguenine rastlıyoruz."
Esnekliğin bileşenleri
Gentoo'yu komşularından ayıran şey tek bir süper yetenek değil, bir dizi gevşeklik. Lynch'in aktardığı özellikler şöyle: beslenmede seçici değiller, krill azalınca balığa geçebiliyorlar; ilk kuluçkayı kaybederlerse aynı sezonda yeniden yumurtlayabiliyorlar; üreme takvimini bölgeye ve yıla göre kaydırabiliyorlar. Lynch'in tanımıyla "daha sıcağı seviyorlar, daha yağışlısını kaldırabiliyorlar; durmadan güneye doğru ilerliyorlar."
Karşı örnek aynı adada duruyor. Deception'ın kaldera dışındaki doğu kıyısında, Baily Head'de çene bantlı penguenlerin (chinstrap) büyük bir kolonisi var. Ron Naveen'in yürüttüğü Antarctic Site Inventory ekibi Aralık 2011'de adanın tamamını ilk kez yerinde saydı ve sonuçları 2012'de Polar Biology'de yayımladı: ada genelinde 79.849 üreyen çift, bunun 50.408'i Baily Head'de. Lynch'in o çalışmaya dair ifadesi net: 1986/87'ye kıyasla Baily Head'de üreyen chinstrap sayısında %50'yi aşan bir düşüşe işaret eden güçlü kanıt var. Uydu görüntüleri 2002/03 ile 2009/10 arasındaki yedi sezonda %39'luk bir gerileme gösteriyor. BBC Future'ın aktardığına göre Adélie penguenleri de yarımadada 25 yılda %65 azaldı.
Yanardağın tuttuğu 8.500 yıllık defter
Bölgenin penguen tarihini okumanın beklenmedik bir yolu var: göl çamuru. Stephen Roberts (British Antarctic Survey) ve Patrick Monien (Oldenburg Üniversitesi) öncülüğündeki ekip, 2017'de Nature Communications'ta Ardley Adası'ndaki yaklaşık 5.000 çiftlik gentoo kolonisinin 8.500 yıllık geçmişini yayımladı. Yöntem, göl tabanındaki tortuda birikmiş penguen gübresinin kimyasal izini katman katman okumak. Ortaya Holosen boyunca beş nüfus zirvesi çıktı; ilk kalıcı koloni yaklaşık 6.700 yıl önce kurulmuştu.
Çalışmanın asıl bulgusu şu: bu beş genişleme evresinin en az üçü, Deception Adası yanardağının büyük püskürmeleriyle aniden sona ermiş. Kalın kül örtüsü yuvalanmayı ve beslenmeyi aksatınca koloni yerel olarak neredeyse tümüyle yok olmuş; kalıcı toparlanma ortalama 400-800 yıl sürmüş, ekibin ağırlıklı ortalaması 570 ± 110 yıl. Bugün sayıları yükselen tür, aynı bölgede birkaç kez neredeyse sıfırlanmış bir türün torunu.
Açık kalan sorular
Kalderanın içinde bugün üreyen bir gentoo kolonisi yok; Whalers Bay'de görülenler tüy döken ya da ısınan kumsalda yıkanan kuşlar. BBC Future'ın yazdığına göre Lynch, orada yuva kuran gentoolara karşı tetikte. Bu olursa kayda değer bir eşik olurdu: aktif bir yanardağın ağzında kurulan yeni bir koloni.
Bulgunun sınırını da yazmak gerek. "Kazanan" nitelemesi bir karşılaştırma, bir güvence değil; artış ölçülen dönem 2013-2020 ve esas olarak ısınan yarımadaya ait. Gentoo'nun esnekliği ısı ve yağışa karşı işliyor, ama bir Antarktika besin ağının temel taşı olan krillin ne olacağı ayrı bir soru. Üstelik tortudaki defter, bu kıyıdaki nüfus eğrilerinin iklimden bağımsız bir nedenle de bir kül tabakası kalınlığında kesilebileceğini gösteriyor.
Fotoğraf: Stan Shebs, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
