Aladdin'i Paris'te Anlatan Halepli: Hanna Diyab'ın Hikâyesi

Mart 1707'nin son günlerinde, Halep'in batısında, Kaftin yakınlarında bir kaya mezarının önünde iki adam duruyordu. Biri XIV. Louis'nin antika toplamak için Doğu'ya gönderdiği Fransız gezgin Paul Lucas'tı. Öteki, yanında tercüman ve yardımcı olarak çalıştırdığı, Hanna adlı Halepli genç bir adamdı. Lucas'ın dar yarıktan geçecek kadar ince birini aradığı anlatılır; Hanna içeri girdi ve dışarı kemikler, bir yüzük ve eski bir lambayla çıktı. Matthew Teller bu sahneyi, Literary Hub'da yayımlanan ve Biblioasis'ten 2026'da çıkan Finding Aladdin kitabından alıntıladığı bölümde anlatıyor ve olayın gerçekten yaşandığını özellikle vurguluyor.

Yüzük, lamba, yoksul bir gencin birden kaderinin değişmesi... Bunlar dünyanın en çok bilinen masallarından birinin malzemesi. Soru şu: Aladdin'i bugün bildiğimiz biçimiyle kâğıda geçiren Fransız çevirmen Antoine Galland ona hiç ad vermediği hâlde, hikâyeyi ona anlatan Hanna Diyab nasıl oldu da üç yüzyıl boyunca neredeyse hiç anılmadı?

Halep'ten Versailles'a bir tercüman

Hanna Diyab, kabaca 1688'de Halep'te, Marunî Hristiyan bir ailede doğdu. Gençliğinde babasını yitirdi; bir süre Marunî manastırında acemi olarak kaldı. Fransız gezgin Paul Lucas'la 1707 başında tanıştı ve onun hizmetine girdi. Rota Mısır, Trablus, Tunus, Korsika, Livorno, Cenova ve Marsilya üzerinden Paris'e uzandı; yolculuk Ocak 1708'de Paris'te bitti. Wikipedia'daki biyografiye göre Hanna 1708'de Versailles'da XIV. Louis tarafından kabul edildi ve yaklaşık iki yıl sonra, 1710'da Halep'e döndü.

Galland'ın günlüğü ne diyor?

Binbir Gece Masalları'nı ilk kez Avrupa diline çeviren Antoine Galland'ın Fransızca baskısı 1704'ten itibaren ciltler hâlinde çıkıyordu. Metin kısa sürede İngilizceye, Almancaya, İtalyancaya ve sonra düzinelerce dile çevrildi. Ama Galland'ın elindeki Arapça el yazması eksikti. Aladdin ve Ali Baba gibi bugün Gece'lerin ayrılmaz parçası sayılan hikâyeler o el yazmasında yoktu.

Galland'ın günlüğü bu boşluğun nasıl dolduğunu gösteriyor. Hanna'yla ilk kez 17 Mart 1709 Pazar günü buluştu. 5 Mayıs'ta günlüğüne Aladdin'in, yani "lamba hikâyesi"nin kaydını düştü. Sonraki haftalarda Hanna ona on beş kadar hikâye daha anlattı: 6 Mayıs'ta Kamerüddin ile Bedrülbudur, 13 Mayıs'ta Abanoz At, 27 Mayıs'ta Ali Baba ve Kırk Haramiler gibi. Bunların bir bölümü Galland'ın son dört cildinde (1712-1717) yer aldı. Günlükte Hanna yalnızca "Halepli Hanna" diye geçiyor; basılı ciltlerde ise adı hiç yok.

Hikâye Hanna'nın hayatına mı benziyor?

Hanna'nın kendi yazdıkları ortaya çıkana kadar bunu bilmenin yolu yoktu. Vatikan Kütüphanesi'ndeki Sbath koleksiyonunda, 1763 tarihli bir Arapça el yazması (MS Sbath 254) bulundu: Hanna'nın yaklaşık yetmiş beş yaşında kaleme aldığı seyahat anıları. İlk sayfaları kayıp olan metin, 18. yüzyıl Halep konuşma Arapçası açısından da değerli. Fransızcası 2015'te, İngilizce çevirisi 2021'de yayımlandı.

Anılar ortaya çıkınca tartışma da başladı. Ruth Bottigheimer, Hanna'nın Aladdin'in "asıl yazarı" sayılması gerektiğini savundu; çünkü hikâye kısmen onun yaşamından esinlenmiş olabilirdi. Paulo Lemos Horta ise Harvard University Press'ten çıkan Marvellous Thieves kitabında Hanna'yı Gece'lerin "gizli yazarları" arasında sayıyor. Horta'nın dayanağı, Hanna'nın kendi anılarıyla Aladdin arasında gördüğü paralellikler.

Bulgunun sınırı

İşin ince yanı şu: bunların hepsi kesin bilgi değil. Ulrich Marzolph, Hanna'nın anlattığı hikâyelerin birçoğunun yaygın uluslararası masal tipleri olduğuna dikkat çekiyor; yani Hanna bunları sıfırdan icat etmiş olmayabilir, anlatı geleneğinden taşımış olabilir. Galland'ın Aladdin'i Çin'de geçen bir hikâye olarak yazdığı da biliniyor. Hanna'nın hayatına ait doğrudan belgeler ise sınırlı: anıları, Galland'ın günlüğü, 1717'de yapılan bir evlilik sözleşmesi ve 1740 Halep sayımı. Bu yüzden "yazar" kelimesi tartışmalı; "anlatıcı ve ilk kaynak" demek daha güvenli.

Hanna Diyab Halep'e döndü, kumaş tüccarlığı yaptı, 1717'de evlendi ve yaklaşık 1765'te öldü. Hiç bilmeden dünya edebiyatına en çok iz bırakan hikâyelerden birinin kaynağı olmuştu.

Türkiye'den bakınca

Türkçede konu şimdiye kadar geniş yer bulmadı. CNN Türk'ün 2023'te yayımladığı kısa bir haber, Middle East Eye'ın yazısından yola çıkarak Hanna Diyab'ın Aladdin hikâyesini Galland'a aktardığını ve hikâyenin kendi yaşamından izler taşıyabileceğini aktarmıştı. Aladdin Türkçede genellikle "Alaaddin'in Sihirli Lambası" adıyla bilinir. Oysa bu adıyla anılan hikâye, Arapça Gece'lerin eski el yazmalarında bulunmayan, Paris'te kaydedilmiş bir anlatıdır.

Sırada ne var?

Hanna'nın Galland'a verdiği Arapça Aladdin metni gün ışığına çıkarsa Halep'te anlatılan hâl ile Paris'te yazılan hâl karşılaştırılabilir. Ama o Arapça Aladdin metni kayıp. Kayıp metin bulunana kadar, "Aladdin'in yazarı" sorusuna elimizdeki en dürüst cevap şu: bir Halepli genç, bir Fransız çevirmenin masasında anlattı; hikâye oradan dünyaya yayıldı.

Fotoğraf: Edmund Dulac, Public domain, Wikimedia Commons