Jane Austen'ın balo salonunun altından Roma banliyösü çıktı

Neden tam da burası boştu?

Bath, Roma döneminde Aquae Sulis adını taşıyordu — kabaca “Sulis'in suları” demek. Kentin çekirdeği bilinir: sıcak kaynağın üzerine kurulan hamam yapıları ve tapınak alanı, surlarla çevrili yaklaşık 9 hektarlık küçük bir çekirdek. Ama o çekirdeğin dışında kimin, nasıl yaşadığı büyük ölçüde karanlıkta kalmıştı.

Sebep arkeolojik değil, mimari: Bath'ın kuzeyi baştan aşağı 18. yüzyıl Georgian yapılarıyla kaplı ve bu yapılar koruma altında. Yani modern bir inşaat kazısının toprağı açıp altındakini görünür kılması neredeyse hiç olmuyor. Assembly Rooms onarımı, bu kapalı kapıyı aralayan ender fırsatlardan biri oldu.

İşin ilginç yanı, binayı yapanların Roma katmanını farkında olmadan korumuş olması. Georgian ustalar derin temel kazmak yerine zemindeki kalın kil tabakasının taşıma gücüne güvenmiş. Sonuç: iki yüzyıldan fazla süredir hendekler olduğu gibi duruyordu.

Hendeklerden çıkanlar

PA ajansına konuşan Wessex Archaeology'den Marek Lewcun'un aktardığına göre buluntular günlük hayata ait, gösterişsiz nesneler:

• Yaklaşık 60 parça Roma seramiği
• Cam kap kırıkları
• Hayvan kemikleri — yani mutfak artığı
• Çatı kiremidi parçaları
• Roma sikkeleri
• Bir kireçtaşı tessera — mozaik döşemeyi oluşturan küçük taş küplerden biri; yakınlarda mozaikli bir zemin bulunduğuna işaret edebilir
• Kemikten bir iğne; saç tokası ya da giysi tutturucusu olarak kullanılmış olabilir
• Bir miğfer parçası

Lewcun bulguyu şöyle özetliyor: “Bilgimizde bir boşluk vardı, bu onu doldurmaya yardım ediyor.” Ona göre burada yaşayanlar kentin görkemli merkezindeki tapınak görevlileri değil, “sıradan insanlar”dı: çanak çömlek ve ekmek satan dükkânların müşterileri. Lewcun, bu yerleşiklerin zamanla “Roma imparatorluğunun dört bir yanından gelenlerle kaynaştığını” söylüyor.

Burada temkinli olmakta fayda var. Bir miğfer parçası tek başına orada bir birlik yaşadığını kanıtlamaz; nesneler taşınır, kırılır, çöp hendeğine atılır. Hendeklerin kendisinin de ne işe yaradığı — tarla sınırı mı, su tahliyesi mi, avlu ayırıcı mı — kaynaklarda kesinleştirilmiş değil. Bulgunun asıl ağırlığı tek bir nesnede değil, malzemenin bütününde: burada uzun süre yaşanmış.

Sulis, Minerva ve suya atılan dilekler

Aquae Sulis'in merkezinde bir kaplıca kültü vardı. Sulis yerli Britanya tanrıçasıydı; Romalılar onu kendi tanrıçaları Minerva ile özdeşleştirip Sulis Minerva adını kullandılar. Bu, Roma'nın alışıldık yöntemiydi: yerel tanrıyı silmek yerine kendi panteonundaki en yakın karşılığıyla eşleştirmek.

Tapınağın kutsal kaynağından bugüne kalan en çarpıcı malzeme, kurşun levhalara kazınmış yaklaşık 130 adet defixio, yani “beddua tableti”. İnsanlar çalınan bir pelerinin ya da bir avuç sikkenin hesabını tanrıçadan soruyor, kaybettikleri eşyanın peşine düşmesini istiyordu. Bu koleksiyon 2014'te UNESCO'nun Birleşik Krallık Dünya Belleği listesine alındı. Tabletler, arkeolojinin nadiren yakaladığı bir şeyi veriyor: sıradan insanın kendi cümleleri.

Roma kentinin çeperinde yaşamak

Roma kentleri sur içiyle bitmezdi. Surdan çıkan ana yolların iki yanında dükkânlar, atölyeler, hanlar ve evler şerit halinde uzar; buna arkeolojide “şerit yerleşim” denir. Bath'ta bu şerit, kuzeye giden yol boyunca — bugünkü Walcot yönünde — uzanıyordu. Assembly Rooms tam da bu koridorun üzerinde duruyor.

Bir başka kural daha vardı: ölüler kent içine gömülmezdi. Roma hukuku mezarlıkları sur dışına, çoğunlukla da yol kenarlarına iterdi. Bu yüzden bir Roma kentine yaklaşan yolcunun gördüğü ilk şey genellikle mezar anıtları olurdu. Aquae Sulis'te de mezarlıklar kuzey yolu boyunca, yerleşim şeridinin ötesinde yer alıyordu.

Pamukkale'den tanıdık bir düzen

Aynı düzeni Anadolu'da çok daha büyük ölçekte görmek mümkün. Denizli'deki Hierapolis de bir kaplıca kentiydi; sıcak sularının en az MÖ 2. yüzyıldan beri şifa amacıyla kullanıldığı biliniyor. Orada da yeraltından yükselen buhar ve gaz kutsal sayılmış, Ploutonion adı verilen kapı bir kült merkezine dönüşmüştü. Ve orada da mezarlık kent dışındaydı: Hierapolis nekropolü, kuzeyde Tripolis ve Sardes'e, güneyde Laodikeia ve Kolossai'ye giden yollar boyunca 2 kilometreden uzun bir şerit halinde uzanıyor, yaklaşık 1.200 mezar barındırıyor. Hierapolis-Pamukkale 1988'de UNESCO Dünya Mirası listesine girdi.

İki kenti karşılaştırmak, Bath'ın ölçeğini yerli yerine oturtuyor.

Verilerin kaynağı: Aquae Sulis için Wessex Archaeology açıklaması ve kent üzerine yayımlanmış derlemeler; Hierapolis için UNESCO Dünya Mirası kaydı.

Sırada ne var

Wessex Archaeology ekibi, benzer kalıntıların komşu Georgian binaların ve sokakların altında da durduğunu düşünüyor. Ama o kalıntılara ulaşmanın tek yolu, yine bir onarım projesinin zemini açması. Yani Bath'ın Roma dönemi haritası, ancak 18. yüzyıl binalarının bakım takvimi izin verdikçe tamamlanacak — arkeolojinin belki de en yavaş çalışan takvimi.

Buluntular şimdi National Trust'a devrediliyor; 2027'deki yeniden açılışta sergilenmeleri planlanıyor. Asıl merak edilen soru ise elde kalıyor: tapınağa şifa ya da adalet aramaya gelen hacılarla, onların yolunun kenarında ekmek ve çanak satarak yaşayan bu insanlar birbirine ne kadar karışmıştı? Kentin görkemli yüzü çoktan kazıldı; sıradan yüzü hâlâ balo salonlarının altında bekliyor.

Fotoğraf: Diliff, CC BY 2.5, Wikimedia Commons