Beden tek, ruh asla: Hesse'nin Bozkırkurdu'nda benlik ve huzur önerisi

Fikrin neden önemli olduğunu anlamak için Hesse'nin bu cümleleri yazdığı sırada nereden geçtiğine bakmak gerekir. Çünkü Bozkırkurdu'nun ruh anlayışı masabaşında doğmadı; yazarın kendi çöküşünden ve on yıl süren bir analiz deneyiminden çıktı.

Calw'lu ilahiyat öğrencisi kaçıyor

Hesse 2 Temmuz 1877'de Karaorman'ın küçük kasabası Calw'da doğdu. Ailenin ruhani bir geçmişi vardı: büyükanne ve büyükbabası Basel Misyonu adına Hindistan'da görev yapmıştı. Yani Hint düşüncesi Hesse'nin evine bir moda olarak değil, aile geçmişi olarak girmişti.

1891'de Maulbronn Manastırı'ndaki Evanjelik İlahiyat Semineri'ne yazıldı. Mart 1892'de okuldan kaçtı; bir gün sonra bir tarlada bulundu. Kendisine biçilen tek ve düzgün kimliğe on dört yaşında verdiği bu cevap, otuz beş yıl sonra yazacağı kitabın ana konusunun ilk hâli sayılabilir.

1916: analiz odası

1916'da Hesse çöktü ve Luzern yakınındaki Sonnmatt sağlık evine başvurdu. Orada doktoru genç bir psikiyatrist oldu: Josef Bernhard Lang. Lang, Carl Gustav Jung'un çevresinden gelen bir analistti; doğu dillerine ve gnostik metinlere meraklıydı. Analiz yaklaşık on sekiz ay sürdü, ikisi sonraki yıllarda mektuplaşmayı sürdürdü — bu yazışma sonradan kitap olarak yayımlandı. Analizin bitimine doğru yazdığı Demian, 1919'da Emil Sinclair takma adıyla çıktı.

1921'de Hesse bu kez Jung'un kendisiyle iki dönem terapi gördü. Aeon'da yayımlanan bir Hesse denemesinin aktardığına göre Jung ona şunu söylemişti: yaşamın sorunları temiz biçimde çözülmek için orada değildir; her biri bir karşıtlar çiftidir ve aralarındaki gerilimin adı yaşamdır. 1922'de Siddhartha, 1927'de Bozkırkurdu yayımlandı.

Bu tarih sırası önemlidir, çünkü Hesse'nin "ruh" dediği şey Jung'un bireyleşme kavramına çok yakın durur. Jung'da bireyleşme, kişinin toplumun kendisine giydirdiği maskeyi — persona, yani başkalarına gösterilen yüzey kimliği — tek gerçeği sanmaktan vazgeçip içindeki bastırılmış, reddedilmiş parçalarla hesaplaşarak bir bütünlüğe doğru gitmesidir. Bozkırkurdu'nun kitapçığı aynı işi edebiyat diliyle yapar.

"Beden olarak herkes tektir, ruh olarak asla"

Kitapçığın çekirdek iddiası şudur: insan kendini basitleştirmeye mahkûm gibidir. Hesse'nin metnine göre "en manevi ve en yüksek kültürlü insan bile dünyayı ve kendisini alışkanlıkla aldatıcı formüllerin ve kaba basitleştirmelerin mercekleri ardından görür — hepsinden çok da kendisini."

Sonra asıl darbe gelir. Hesse'nin yazdığına göre "gerçekte her ben, bir birlik olmaktan çok uzak, en yüksek derecede çok katmanlı bir dünyadır; takımyıldızlarla dolu bir gökyüzü, biçimlerden, hallerden ve kademelerden, miraslardan ve olanaklardan oluşan bir kaostur." Ve aynı bölümün en kısa, en sert cümlesi: "Beden olarak herkes tektir, ruh olarak asla."

Hesse bunu bir benzetmeye bağlar: "İnsan yüz zardan oluşan bir soğandır, çok sayıda iplikten örülmüş bir dokudur." Yani içeride tek bir çekirdek beklemek hata; kat kat bir yapı var.

Fikri Goethe'den alıyor, Hindistan'dan değil

Burada dikkat çekici bir ayrıntı var. Hesse "daha yüksek birlik" fikrine mistik bir kaynaktan değil, edebiyat eleştirisinden girer. Örneği Faust'tur. Metne göre böyle bir yapıtın kişilerini ayrı ayrı varlıklar değil, "daha yüksek bir birliğin — bence şairin ruhunun — türlü yüzleri ve görünüşleri" saymak gerekir; o zaman "Faust, Mephistopheles, Wagner ve diğerleri bir birlik, üstün bir bireysellik oluştururlar" ve Hesse'nin deyişiyle "ruhun gerçek doğasından bir şey, tek tek kişilerde değil, yalnızca bu daha yüksek birlikte açığa çıkar."

Yani Hesse'nin "ruh" dediği şey, bir romandaki karakterlerin toplamının yazarın zihnine işaret etmesi gibi işler. Benliğin altındaki ruh, parçaların hiçbirine eşit değildir; parçaların birlikte kurduğu düzene işaret eder.

Doğu kapısı — ve içindeki çelişki

Hesse Doğu'ya borcunu açıkça yazar. Metne göre "eski Asyalılar bunu gayet iyi biliyordu; Budist yogada kişilik yanılsamasının maskesini indirmek için kesin bir teknik geliştirilmişti." Ardından şu keskin karşılaştırma gelir: "Hindistan'ın maskesini indirmek için binlerce yıl emek harcadığı yanılsama, Batı'nın ayakta tutmak ve güçlendirmek için aynı ölçüde emek harcadığı yanılsamadır."

Burada terimleri ayırmak gerekiyor, çünkü Hesse ikisini birbirine karıştırmaya yakın durur. Atman, Hint geleneğinde kişinin değişen yüzeyinin altındaki kalıcı öz-ruhtur; yüzey gider, atman kalır. Budist öğretideki anatta ise tam tersini söyler: böyle kalıcı bir öz yoktur, benlik akıp giden süreçlerin geçici bir toplamıdır. Hesse bir yandan benliği söken tekniği anatta tarafından ödünç alır, öte yandan altta bulunacak bir "daha yüksek birlik" umudunu atman tarafında tutar. Bu gerilim metinde çözülmez. Onu bir tutarsızlık olarak değil, bir romancının iki fikri aynı sayfada tutma hakkı olarak okumak daha verimli.

Huzur burada ne demek

Hesse'nin "huzur" dediği şey, bugün aynı kelimeyle satılan şeyin neredeyse tersidir. Kitapçığın Harry'ye önerdiği yol şudur: "Onun yerine yaşamın daha uzun, daha yorucu, daha sert yoluna çıkacaksın. İkili varlığını kat kat çoğaltmak, karmaşıklıklarını daha da karmaşıklaştırmak zorunda kalacaksın. Dünyanı daraltıp ruhunu basitleştirmek yerine, dünyadan giderek daha fazlasını içine almak ve sonunda hepsini acıyla genişlemiş ruhuna alıp yerleştirmek zorundasın — eğer bir gün huzuru bulacaksan." Hesse bu satırların hemen ardından ekler: "Buda'nın ve her büyük insanın yürüdüğü yol budur."

Dikkat: sadeleştirme değil, genişleme. Az değil, çok. Huzur burada bir sakinlik hâli değil, taşıma kapasitesinin artması.

Hesse'nin bilime cevabı: satranç taşları

Romanın sonlarında, "Büyülü Tiyatro" bölümünde fikir bir sahneye dönüşür. Bir oyuncu, Harry'nin kişiliğini satranç taşı büyüklüğünde parçalara ayırır ve konuşur. Metne göre söyledikleri şudur: "İnsanın kalıcı bir birlik olduğu yanlış ve mutsuz düşüncesini biliyorsun. İnsanın bir ruhlar kalabalığından, sayısız benlikten oluştuğunu da biliyorsun."

Ardından, şaşırtıcı biçimde, bilime yarı hak verir: "Bilim buna şizomani adını taktı. Bilim şu kadarıyla haklı: bir dizi, belli bir düzen ve gruplama olmadıkça hiçbir çokluk ele alınamaz. Şu kadarıyla da haksız: alt benliklerin çokluğu için tek, bağlayıcı ve ömür boyu sürecek bir düzenin mümkün olduğunu sanıyor."

Ve çözüm olarak ortaya attığı şey bir keşif değil, bir hüner: metne göre "bilimin kusurlu psikolojisini, ruh kurma sanatı dediğimiz bir kavrayışla tamamlıyoruz. Ruhu parçalara ayrılmış olan herkese, önceki bir benliğin bu parçalarını canının istediği düzende yeniden dizebileceğini, böylece yaşam oyununda sonsuz sayıda hamleye ulaşabileceğini gösteriyoruz."

Bu, "gerçek benliğini bul" öğüdünden farklı bir şey söylüyor. Bulunacak sabit bir çekirdek yok; öğrenilecek bir dizme sanatı var. Hesse'nin önerisi arkeoloji değil, kompozisyon.

Sınır: bu bir edebî öneri, bir bulgu değil

Bunu açıkça yazmak gerekiyor: Hesse bir bilim insanı değildi. Bozkırkurdu bir roman, içindeki kitapçık da bir kurmaca metin. "Altta gerçek bir benlik vardır" fikri çağdaş psikolojide tartışmalıdır; benliğin zaman içinde tutarlı tek bir çekirdeği mi olduğu, yoksa bağlama göre kurulan bir anlatı mı olduğu hâlâ açık bir sorudur. Hesse'nin metnindeki "şizomani" gibi kelimeler de 1920'lerin dilidir, bugünün tanı kategorileri değildir. Buradan tedavi ya da yöntem çıkarılmaz; çıkan şey bir bakış açısı önerisidir.

Atıf konusunda da bir uyarı: romanda çok alıntılanan "kendini sevmeden komşusunu sevmek mümkün değildir ve kendinden nefret, aslında katıksız benmerkezcilikle aynı şeydir" cümlesi Hesse'nin kendi sesinden değil, romanın ön sözündeki kurmaca anlatıcının Harry hakkındaki gözleminden gelir. Anlatıcı bu cümleyi bir sonuç olarak değil, tanıdığı adamın yaşamının ne örneği olduğu üzerine bir yorum olarak söyler.

Türkçedeki Hesse

Hesse Türkiye'de uzun süredir yaygın okunan bir yazar; Siddhartha ve Bozkırkurdu, Almanca'dan Kamuran Şipal çevirisiyle bilinir, Siddhartha Can Yayınları etiketiyle basılır. Bozkırkurdu'nun ise farklı yayınevlerinden baskıları görünüyor; burada yalnız çevirmen adını doğrulanmış sayıyoruz.

Bu yazıdaki alıntılar romanın İngilizce metninden Türkçeye çevrildi. Söz konusu İngilizce metin Basil Creighton'ın 1929 çevirisinin, Joseph Mileck ve Horst Frenz tarafından gözden geçirilmiş sürümüdür; gözden geçirenlerin kitaba koyduğu nota göre amaç "daha kesin ve daha kolay anlaşılır" bir aktarımdı.

Hesse 1946'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı ve 9 Ağustos 1962'de İsviçre'nin Montagnola köyünde, 85 yaşında öldü.

Tarih sırası

Tablodaki tarihler Hesse'nin yaşam öyküsü kaynaklarından ve romanın İngilizce baskısındaki çeviri notundan derlendi.

Peki bu fikirle ne yapılır

Hesse'nin kitapçığı bir teşhis koyup çekilmiyor; bir hüner öneriyor. Eğer içimizdeki kalabalık için ömür boyu geçerli tek bir dizilim yoksa, o zaman asıl soru "gerçek ben hangisi" değil. Soru şu: şu anda hangi dizilimi oynuyorsun, kim seçti onu, ve taşları bir kez daha karıştırmaya niyetin var mı?

Fotoğraf: Gret Widmann (†1931), Public domain, Wikimedia Commons