Denver'da sergilenen Fiji Denizkızı artık 'kayıp halka' sayılmıyor

Denizkızları yüzyıllardır dünya mitolojisinin ve masalların vazgeçilmez figürlerinden biri. Eski Babilliler yarı insan yarı balık bir varlık olan Oannes'e tapıyordu, Yunan mitolojisi sirenlerle doluydu, "Küçük Deniz Kızı" gibi masallar ise bu figürü popüler kültürün simgesine dönüştürdü. Denver Doğa ve Bilim Müzesi'nde açık olan "Efsanevi Yaratıklar: Ejderhalar, Tekboynuzlar ve Denizkızları" geçici sergisi, bu geleneğin en tuhaf örneklerinden birini ziyaretçilerin karşısına çıkarıyor: Fiji Denizkızı.

Barnum'un 'dünyanın en büyük merakı'

Amerikalı gösteri insanı P.T. Barnum, bu yaratığı Amerikan halkıyla tanıştırdı. Manhattan'daki American Museum'da, "Dünyanın En Büyük Merakı" diye sunulan ve sözde "Fiji Adaları"ndan gelen canlı, bilim ve evrim üzerine tartışmaları körükledi. Bazıları onu sucul yaşamla karasal yaşam arasındaki evrimsel zincirin kayıp halkası olarak gördü.

Sergiyi gezen bir halk bilimci, bu denizkızının insanların güzel ve çekici denizkızı beklentisini nasıl alt üst ettiğine ve bilimle mit arasında nasıl bir etkileşim doğurduğuna dikkat çekiyor. Çünkü Barnum'un sunduğu şey, masallardaki zarif yaratıkla hiçbir benzerlik taşımıyordu.

Japonya'dan Boston'a uzanan yol

Fiji Denizkızı aslında Japonya ve Doğu Hint Adaları'nda yüzyıllar önce ortaya çıkan geleneksel bir sanat biçimi. Japon versiyonlarında alt yarı balık, üst yarı ise maymun ya da kâğıt hamurundan yapılıyordu. Barnum'unki maymun ile balığın karışımıydı; Denver'daki kopyanın üst yarısı ise kâğıt hamurundan. Bu tür nesneler çoğu zaman kil kaplanarak korunurdu.

Japon halk inanışında da memeli-balık melezi yaratıklar var: Batılı denizkızlarının aksine ürkütücü görünen ningyo. Doğaüstü bir varlık olan yokai sınıfına giren ningyonun, insanı ya lanetleyebildiğine ya da ölümsüzlük bahşedebildiğine inanılır.

Barnum'un sergisine giren örnek, anlatıya göre bir Japon balıkçı tarafından yapıldı. Balıkçı yaratığı yakaladığını söylüyor, bunun bir kısırlık salgınına işaret ettiğini öne sürüyordu. Kasaba halkı için tek çare de denizkızının resmini taşımaktı. Nesneyi Amerikalı denizci Samuel Barrett Eades satın aldı ve oğluna miras bıraktı. Oğul, 1842'de onu Boston Museum küratörü Moses Kimball'a sattı.

Gazetelere mektup, kasabaya broşür

Barnum otobiyografisinde, Kimball nesneyi gösterdikten sonra kurduğu planı anlatıyor. Gazetelere mektuplar göndererek "Dr. Griffin" adlı birinin denizkızı iskeletine sahip olduğunu duyurdu. Oysa bu isim, aldatmaca ortağı Levi Lyman'dı. Ayrıca New York'ta binlerce broşür dağıtıp denizkızının ne zaman sergileneceğini ve denizkızlarının büyüleyici doğasını vurguladı.

Ziyaretçiler müzeye geldiğinde ise tam tersiyle karşılaştı. Barnum'un kendi tanımıyla yaratık, yaklaşık bir metre boyunda, kurumuş, siyahımsı ve küçücük bir örnekti. Ağzı açık, kuyruğu kıvrık, kolları havadaydı ve büyük bir acı içinde ölmüş gibi görünüyordu.

Arka plan: Denver'daki nesne gerçek mi?

Denver'da sergilenen örnek Peabody Arkeoloji ve Etnoloji Müzesi'ne ait. Müze bunu bir kopya olarak tanımlıyor ve nesnenin Barnum'un gösterdiğiyle aynı olup olmadığı belli değil. Orijinalin, Barnum'un müzesindeki ya da Boston Museum'daki yangında yok olduğu ya da zarar gördüğü düşünülüyor. Sergilenen parça, ilk tanımlardan epey farklı görünüyor. İlk sunulan örneğin çok daha maymunumsu olduğu söyleniyor, dönemin çizimleri de Barnum'un tarifiyle örtüşüyor.

Bu tür nesneler, "yan gösteri hilesi" anlamına gelen sideshow gaff kategorisine giriyor. Viktorya dönemi izleyicisi, evrim ve bilim tartışmaları yüzünden bu nesnelere özel bir merak duyuyordu. Hatta İsveçli doğa bilimci Carl Linnaeus, canlıları sınıflandırırken denizkızlarına da yer ayırmıştı.

Neden önemli?

Fiji Denizkızı, insan ile hayvanın, folklor ile bilimin, gösteri ile deneyselliğin birbirine karıştığı bir örnek olarak öne çıkıyor. Bir hile olarak başlayan şey, Amerika'da ciddi entelektüel tartışmaları ateşledi. Bu da halkın doğa bilimlerine ilgisinin, aynı zamanda inanma isteğinin ne kadar güçlü olabildiğini gösteriyor.

Bugün müze sergileri, böyle nesneleri kandırmaca olarak değil, bir dönemin bilgi anlayışını anlamaya yarayan belgeler olarak sunuyor. Ziyaretçi hem masalların güzel denizkızını hem de Barnum'un ürkütücü yaratığını yan yana düşünerek mitlerin nasıl şekillendiğini, bilimsel merakın nasıl istismar edilebildiğini görebiliyor. Kopya bile olsa nesne, bu hikâyeyi somut hale getiriyor.