Rus kurgan mezarında 5.300 yıllık böbrek taşı bulundu

Rusya'nın güneybatısında, Karadeniz çevresindeki bir kurgan mezarlığında yapılan çalışma, beş bin üç yüz yıl önce yaşamış bir adamın günlük acısına ışık tuttu. Bronz Çağı'na ait bir erkek mezarından üzüm büyüklüğünde, sert ve girintili çıkıntılı bir nesne çıkarıldı. Analizler bunun böbrek ya da mesane kaynaklı bir taş olduğunu gösterdi. Moskova'daki Lomonosov Devlet Üniversitesi'nden Natalia Berezina'ya göre adam uzun süre süren bir idrar ve üreme yolu enfeksiyonuyla yaşamıştı.

Taşın kimliği nasıl anlaşıldı?

Mezarda bulunan nesne ilk bakışta yalnızca sert, topaklı bir kütleydi. Araştırmacılar bileşimini anlamak için önce X-ışını floresans analizi kullandı. Bu yöntem taşın kalsiyum ve fosfordan oluştuğunu ortaya koydu. Ardından X-ışını toz kırınımı analiziyle kristal yapısı incelendi.

İkinci analiz, whitlockite adlı nadir bir kalsiyum tuzunun varlığını gösterdi. Bu mineral yalnızca böbrek, mesane ve prostat taşlarında görülüyor. Berezina, whitlockite'ın vücuttaki bakteriyel enfeksiyonlarla ilişkili olduğunu belirtti. İdrar yolu enfeksiyonu idrarın asitliğini değiştirebiliyor ve bu da taş oluşumunu kolaylaştırıyor.

Kemikler ne söylüyor?

Araştırmacılar yalnızca taşa bakmadı, adamın iskeletini de inceledi. Omurgada, omuzlarda, kalçalarda, ellerde ve ayaklarda eklem dejenerasyonu görüldü. Sağ omuzda, kaburgalarda ve ön kolda iyileşmiş kırıklar da vardı.

Berezina bu bulguları dönemin yaşam biçimiyle ilişkilendirdi. Ona göre bunlar, açık bozkırda sığırlarla ve ağır arabalarla çalışan insanların karşılaştığı türden yaralanmalardı. Yani adamın bedeni, ağır ve yıpratıcı bir hayatın izlerini taşıyordu.

Berezina'nın değerlendirmesi, taşın tek başına küçük bir rahatsızlık olmadığı yönünde. Enfeksiyonun kısa bir dönem değil, uzun süreli bir durum olduğunu söyledi. Adamın son yıllarının büyük olasılıkla az çok sürekli ve yoğun bir ağrıyla geçtiğini ekledi.

Ölüm nedeni belli değil

Taşın adamın ölümüne yol açıp açmadığı açık değil. Berezina, taşın böbrekleri mesaneye bağlayan borulardan biri olan üreterde takılması halinde ölümcül bir enfeksiyonun gelişmiş olabileceğini anlattı. Ancak eldeki veriler bu senaryoyu kesinleştirmiyor. Mevcut bulgular yalnızca uzun süren bir hastalığı ve ağır bir fiziksel yükü gösteriyor.

Arka plan

Kurgan, ölünün üzerine toprak ya da taşla yığılan höyük biçimli mezar anlamına geliyor. Avrasya bozkırlarında çok geniş bir alanda görülen bu mezar tipi, göçebe ve yarı göçebe hayvancı toplulukların inanç ve toplumsal yapısını incelemek için önemli bir kaynak. Bronz Çağı bozkır toplulukları sığır ve diğer çiftlik hayvanlarıyla geçiniyor, tekerlekli taşıtlardan yararlanıyordu. Bu da gündelik işlerin bedene ciddi yük bindirdiği bir yaşam anlamına geliyordu.

Arkeolojide hastalık izlerini inceleyen alana paleopatoloji deniyor. Kemikler çoğu zaman en iyi korunan dokular olduğu için kırıklar ve eklem hasarı sık görülen bulgular. İdrar yolu taşları ise yumuşak dokularda oluştuğundan nadiren korunuyor. Bu nedenle böyle bir taşın mezardan çıkması, geçmiş insanların sağlık sorunlarına dair daha az görünen bir pencere açıyor.

Neden önemli?

Bu buluş, tarih öncesi toplulukların yalnızca yaralanma ve yıpranmayla değil, kronik enfeksiyonlarla da yaşadığını somut biçimde gösteriyor. Kemik bulguları ile taşın kimyasal analizi birlikte değerlendirildiğinde, tek bir kişinin hastalık öyküsü daha bütünlüklü okunabiliyor. Berezina'nın tespitleri, adamın ağrıyla dolu son yıllarını ve çalışma koşullarını görünür kılıyor.

Aynı zamanda çalışma, modern laboratuvar yöntemlerinin arkeolojiye katkısını da hatırlatıyor. Elementlerin ve kristal yapının ayrı ayrı çözümlenmesi, görünüşte sıradan bir taş parçasının nadir bir mineral içerdiğini ve bakteriyel bir sürecin izini taşıdığını ortaya çıkardı. Böylece binlerce yıl önce yaşamış bir bozkır insanının sağlığı, ölçülebilir verilerle konuşturulabildi.