Hollanda kamu masaüstünü NixOS'a taşıyor: DAWO'nun kodu herkese açık

Bunun neden önemli olduğunu anlamak için Avrupa'nın sicilini hatırlamak gerekiyor: kamu kurumlarının tescilli yazılımdan çıkma denemeleri yirmi yıldır sürüyor ve en ünlüsü yarı yolda geri döndü. DAWO'yu öncekilerden ayıran şey, altına konan temel: NixOS.

Depoda tam olarak ne var

MinBZK'nın DAWO deposu bir ürün değil, bir bileşen haritası gibi çalışıyor. README'de sayılan parçalar arasında çekirdek yapılandırmaları tutan DAWO-Core, birincil işletim sistemi hattı DAWO-NixOS, yedek geliştirme hattı olarak DAWO-Fedora-Kinoite, makine filosunu yöneten DAWO-Sextant, kimlik ve erişim yönetimi için DAWO-IAM, bulut tarafı için DAWO-Cloud ve iş birliği katmanı MijnBureau yer alıyor. MijnBureau'nun içinde Nextcloud'un yanı sıra Fransa ve Almanya'da geliştirilmiş bileşenler de var.

Deponun kendisi şu an küçük: on altı commit ve toplam 42 KiB. Asıl kod DAWO-NixOS tarafında ve on bir modüle ayrılmış — önyükleme, masaüstü, donanım, ağ, güvenlik sertleştirme, hizmetler, yazılım yönetimi, kullanıcı yönetimi ve NixOS'a özgü ayarlar gibi. Son değişiklik 17 Eylül 2026 tarihli; yani proje hâlâ yazılıyor, bitmiş bir paket değil. Bu ayrımı akılda tutmak gerekiyor: ortada "Windows kaldırıldı" diye ilan edilmiş bir kurulum yok, kamuya açık biçimde inşa edilen bir taban var.

NixOS neden bu işe uygun görüldü

Çoğu Linux dağıtımında bir bilgisayarı kurarsınız, üstüne paket eklersiniz, ayar dosyalarını elle değiştirirsiniz ve altı ay sonra o makinenin tam olarak neye benzediğini kimse bilmez. NixOS bunu tersine çevirir: makinenin bütün hâli tek bir bildirim dosyasında tarif edilir (klasik kurulumda /etc/nixos/configuration.nix), sistem de o tarife göre inşa edilir. Aynı tarif, aynı paket ağacı sürümüyle başka bir makinede çalıştırıldığında pratikte aynı sistemi üretir. Kamu tarafının aradığı özellik tam olarak bu: binlerce iş istasyonunun "özdeş" kurulabilmesi ve bir makinede neyin neden bulunduğunun tek bir dosyadan okunabilmesi.

Altta yatan mekanizma da alışılmadık. NixOS, Linux dünyasının standart dizin düzenini (FHS) izlemez; her paket, kendisini üreten tüm girdilerin kriptografik özetiyle adlandırılmış bir dizinde, salt okunur /nix/store içinde durur. Böylece aynı kütüphanenin iki sürümü yan yana yaşayabilir. Güncellemeler atomiktir: yeni bir "kuşak" oluşturulur, geçiş tek adımda yapılır ve bir şey bozulursa sistem önceki kuşağa geri alınabilir. Bir kamu kurumu için bu, hatalı bir güncellemenin binlerce makineyi aynı anda kilitlemesi riskini düşüren somut bir güvence.

NixOS'un kendisi de Hollanda kökenli. Nix paket yöneticisi 2003'te Utrecht Üniversitesi'nde Eelco Dolstra'nın araştırma projesi olarak doğdu; tasarımı Dolstra'nın 2006 tarihli The Purely Functional Software Deployment Model başlıklı doktora tezinde anlatıldı. İlk NixOS prototipi yine bir yüksek lisans teziyle geldi, ilk kararlı sürüm 2013'te yayımlandı. Projeyi 2015'te kurulan, Hollanda merkezli kâr amacı gütmeyen NixOS Foundation yürütüyor ve kod MIT lisanslı. Bir kamu kurumunun "bunu kim kapatabilir" sorusuna verdiği yanıt açısından, arkasında tek bir ticari sahip bulunmaması belirleyici bir ayrıntı.

Deneme kimlerde, takvim ne

Hollanda yerel yönetimlerinin çatı kuruluşu VNG'nin 2 Nisan 2026 tarihli duyurusuna göre denemeyi dört kent yönetimi yürütüyor: 's-Hertogenbosch, Zaanstad, Ede ve Amsterdam. Test edilen şey Linux tabanlı çalışma ortamı ve üzerinde koşan MijnBureau; DAWO ise VNG'nin ifadesiyle kamu bilişim hizmet sağlayıcısı SSC-ICT'nin açık kaynak taslağı. Deneme 2026 sonuna kadar planlanmış ve amacı VNG'nin cümlesiyle yerel yönetimlerin büyük yazılım sağlayıcılarına bağımlılığını azaltmak.

Genel geçiş için bağlayıcı bir tarih yok. Hollanda-Belçika teknoloji yayını Tweakers'ın DAWO ekibiyle yaptığı ve uluslararası basının aktardığı incelemeye göre geliştiriciler 1.0 sürümünü 2027'de yayımlamayı umuyor; Windows'un tüm kamu iş istasyonlarından kaldırılması için ilan edilmiş bir son tarih bulunmuyor. Aynı aktarımlarda denemenin dörtten fazla kuruma yayıldığı da söyleniyor, ancak genişleyen listeyi birincil kaynakta doğrulamak mümkün olmadı.

Tetikleyici: erişim kimin kararına bağlı?

Projenin çıkış noktası teknik değil, kurumsal bir tedirginlik. 2025 başında ABD yönetimi Lahey merkezli uluslararası ceza yargı kurumuna (ICC) yaptırım uygulayınca, Tweakers ve uluslararası basının aktardığına göre Microsoft kurumun başsavcısının e-posta dâhil hizmetlerine erişimini kesti. Hollanda'daki tartışma bunun üzerine keskinleşti: kendi toprağındaki bir kurumun günlük iletişimi başka bir ülkenin idari kararıyla durabiliyorsa, "bulut" dediğimiz şey kimin elinde? "Dijital egemenlik" kavramı Avrupa'da tam bu soru etrafında somutlaştı — kastedilen şey yerli yazılım milliyetçiliği değil, kritik hizmetin anahtarının kimde durduğu.

Münih'in LiMux dersi: sorun teknik değildi

Avrupa'nın en bilinen girişimi Münih'te yaşandı. Windows NT 4.0'ın desteği bitince kent konseyi 2003'te açık kaynağa geçmeye karar verdi; proje 2004'te başladı ama yazılım patentleriyle ilgili hukuki inceleme yüzünden 2006'ya kadar bekledi. 2009'da 1.800 iş istasyonu taşınmıştı; 2013'e gelindiğinde yaklaşık 18.000 masaüstünün 15.000'den fazlası Linux kullanıyordu. Dağıtım önce Debian, sonra Ubuntu tabanlıydı.

Kasım 2017'de kent konseyi geri dönüş kararı aldı: 2020'ye kadar Windows 10. Gerekçe olarak yazılım kullanılabilirliği ve kullanıcı memnuniyeti gösterildi, şikâyetlerin ağırlığı ofis paketindeki belge uyumluluğu sorunlarındaydı. İşin can alıcı kısmı şu: kentin ısmarladığı Accenture raporu, sorunların büyük ölçüde kurumsal düzenle ilgili olduğu sonucuna varmıştı — dağınık bilişim yönetimi, zayıf destek yapısı, süreçler. Yani LiMux'u bitiren şey Linux'un yetersizliği değil, kurumun kendini o geçişe göre yeniden düzenleyememesiydi. Kent, proje sayesinde 11,7 milyon euro tasarruf ettiğini bildirmişti; geri dönüş için ayrılan bütçe basın aktarımlarına göre bunun kat kat üstündeydi.

Diğer uç: Schleswig-Holstein uygulamadan başladı

Almanya'nın kuzeyindeki Schleswig-Holstein eyaleti tam ters sırayı izledi: önce işletim sistemini değil, üstündeki uygulamaları değiştirdi. Avrupa Komisyonu'nun açık kaynak gözlemevi OSOR'un derlemesine göre eyalet 2020'de tescilli yazılıma bağımlılığı azaltma kararı aldı, Kasım 2024'te Almanya'da bir eyalet için ilk kez açık kaynak stratejisi yayımladı, 2025'te de bir Açık Kaynak Program Ofisi (OSPO) kurdu. 44.000 posta kutusu ile 110 milyon e-posta ve takvim kaydı Open-Xchange ve Thunderbird'e taşındı; idari personelin yaklaşık yüzde 80'i LibreOffice kullanıyor. Eyalet 15 milyon euro lisans tasarrufu bildirdi ve bunun 9 milyon euroluk kısmını açık kaynak ekosisteminin geliştirilmesine geri yatırdığını açıkladı. Dizüstü bilgisayarların Linux'a taşınması ise listenin sonundaki adım.

İki yaklaşım arasındaki fark öğretici. Schleswig-Holstein sırayı "önce belge ve e-posta, sonra işletim sistemi" diye kurdu; çünkü kullanıcıyı en çok zorlayan yer ofis dosyaları. Hollanda ise tabanı en baştan bildirime dayalı bir sisteme oturtmayı tercih ediyor.

Fransa aynı tabanı deniyor

Hollanda yalnız değil. Fransa'nın dijital dönüşümden sorumlu kamu kurumu DINUM'un Nisan 2026'da duyurduğu plan, yaklaşık 2,5 milyon kamu iş istasyonunda Windows'tan çıkmayı hedefliyor; Linux basınının aktardığına göre denenen sertleştirilmiş masaüstü "Bureautix" da NixOS üzerine kurulu ve TPM2 ile donanım anahtarı tabanlı şifreleme kullanıyor. İki ülkenin aynı tabanda buluşması, ortak modül havuzu ihtimalini de gündeme getiriyor — DAWO'nun iş birliği katmanında zaten Fransız ve Alman bileşenleri var.

Tablodaki veriler sırasıyla VNG duyurusu, LiMux dosyası, OSOR derlemesi ve Fransız planına ilişkin haberlerden derlendi.

Asıl sınav nerede

Bildirime dayalı yapılandırma, Münih'i bitiren sorunu doğrudan çözmüyor. Bir kurumun eğitim, destek ve süreç tarafı dağınıksa, en temiz kurulum bile üç yıl sonra aynı memnuniyetsizliği üretir. NixOS'un getirdiği şey daha dar ama sağlam: "bu makinede ne var, nereden geldi, geri alabilir miyim" sorularının makinede değil metinde cevaplanması. Denetlenebilirlik de buradan geliyor; bir dış denetçi kuruma girmeden yapılandırmayı okuyabiliyor.

Geriye iki gerçek soru kalıyor. Birincisi sektöre özgü yazılımlar: kamu tarafında imar, harita, kayıt ve muhasebe uygulamalarının çoğu Windows'a göre yazılmış durumda ve bunların karşılığı taslakta değil, sahada bulunuyor. İkincisi öğrenme eğrisi: Nix'in kendine ait bir dili var ve sistem yöneticilerini yeniden eğitmek gerekiyor. 2026 sonunda dört kent yönetiminin deneme raporu, 2027'de de vaat edilen 1.0 sürümü bu iki sorunun cevabını verecek. O zamana kadar DAWO, açık bir depoda büyüyen bir tarif olmayı sürdürüyor.

Fotoğraf: Fred Romero from Paris, France, CC BY 2.0, Wikimedia Commons