Fildişinin içindeki desen: Buzul Çağı ustası malzemesini nasıl okudu

Bu, sanat tarihi için küçük ama can alıcı bir yer değiştirme. Bir bezemeyi “sembol” diye okuduğunuzda anlamı kültürde ararsınız. “Malzemeden gelen” diye okuduğunuzda ise ustanın elinde tuttuğu şeyi ne kadar iyi tanıdığını sorarsınız.

Bir mamut dişinin içinde ne var

Fildişi tek parça bir madde değil; dentin denen sert dokunun, hayvanın ömrü boyunca katman katman biriktirilmesiyle oluşur. Bu birikim iki ayrı iz bırakır.

Birincisi Owen çizgileri: dişin enine kesitinde, ağaç halkalarına benzeyen iç içe geçmiş büyüme halkaları. Çalışmada “kesit üzerinde eş merkezli dentin büyüme çizgileri dizgesi” olarak tanımlanıyorlar.

İkincisi Schreger çizgileri: aynı kesitte ortaya çıkan, birbirini kesen çapraz taramalar. Çalışmanın tanımıyla “hortumlugillerin dişindeki dentinin enine kırığında görünen doğal çapraz taramalar”. Bunlar boyanmış ya da çizilmiş değil; dentinin içindeki mikroskobik kanalcıkların yön değiştirmesinin yarattığı bir görüntü. Açık kesitte üst üste dizilmiş “ok ucu” sıraları gibi görünürler.

Schreger çizgileri bugün adli laboratuvarların işine yarıyor: çizgilerin kesişme açısı soyu tükenmiş mamutta dar (90 derecenin altında), yaşayan fillerde ise geniş açıdır. Yani yasal fildişi ile yasak fildişini ayırt etmeye yarayan aynı yapı, 18 bin yıl önce bir kazıyıcının önünde duruyordu — ve o kazıyıcı onu görmüş.

Ustanın yaptığı tercihler

Ekip, figürinlere elle dokunamadığı için fotogrametri — bir nesnenin yüzlerce açıdan fotoğraflanıp üç boyutlu modelinin çıkarılması — ve dijital mikroskopiyle çalıştı. 97 ayrı kazıma ölçüldü. Ortaya çıkan tablo, rastgele bir bezeme değil, planlı bir üretim zinciri.

• 18 figürinin tamamı dişin merkez bölgesinden çıkarılmış; iç desenler figürün uzun ekseni boyunca hizalanacak biçimde.
• Bazı yüzeyler, altta yatan doğal desen daha iyi görünsün diye önce perdahlanmış.
• Derin oluklar açılmadan önce ince, hafif izlerle tasarım ön çizimi yapılmış.
• Kazıma izleri, çakmaktaşı kesicilerin körelince sık sık değiştirildiğini gösteriyor; figürinin farklı bölgelerinde farklı teknikler kullanılmış.

Zikzaklar Schreger çizgilerine, meandrler ve paralel kuşaklar Owen çizgilerine karşılık geliyor. Yani usta, malzemenin içindeki yapıyı yüzeye çıkarıyor ve orada büyütüp tekrarlıyor. Süsleme, maddenin üstüne giydirilen bir örtü değil; maddenin kendisinden türetilmiş bir dil.

Aimée Little bu sonucu York Üniversitesi'nin duyurusunda şöyle özetliyor: “Bu buluş, Paleolitik toplulukların maddi dünyayı nasıl algıladığına ve onunla nasıl ilişki kurduğuna dair olağanüstü bir pencere açıyor.”

Doğu Avrupa'nın kendi yolu

Mizyn figürinleri, yeniden düzenlenmiş radyokarbon tarihlerine göre yaklaşık 18.800 ile 17.400 yıl öncesine ait; bölgedeki erken Epigravettien varlığıyla aynı döneme düşüyorlar. Bu onları, Son Buzul Azamisi'nin ardından Avrupa'da bilinen en erken insan biçimli tasvirler arasına koyuyor — buzulun en sert döneminde figürin yapımında görülen boşluğun hemen sonrasına.

Avrupa'da fildişi figürin geleneği elbette çok daha eskiye gidiyor; Almanya'daki Hohle Fels mağarasından çıkan mamut fildişi kadın figürü için 35 bin yıldan eski tarihler bildiriliyor. Ama Mizyn'in ayırt edici yanı yaşı değil, mantığı. Andy Needham'ın aynı duyurudaki ifadesiyle: “Sonraki Batı Avrupa üsluplarında da soyutlanmış kadın biçimleri var, ama hiçbiri Mizyn'de görülen dişin iç desenlerini yeniden üretmiyor.” Needham buradan, Doğu Avrupa'daki ustaların “Batı Avrupa'daki eğilimleri izlemek yerine kendi bağımsız sanatsal yollarını” açtığı sonucunu çıkarıyor.

Bu, Paleolitik sanatın “önce gerçekçi, sonra soyut” diye ilerleyen düz bir çizgi olmadığı anlamına da geliyor. Mizyn'de soyutlama bir üslup evresinin sonucu değil; dikkatli bir malzeme gözleminin sonucu olarak beliriyor.

Bulgunun sınırı

Çalışma bir ölçüm kadar bir yorum. Desenlerle iç yapı arasındaki benzerlik ölçülebilir; ustanın niyeti ölçülemez. Ekibin kendi saydığı kısıtlar da az değil:

• Örneklem küçük ve kapalı: tek yerleşimden 18 parça. Karşılaştırılacak ikinci bir Mizyn yok.
• Fildişinin çok yansıtıcı yüzeyi, üç boyutlu modellemeyi zorlaştırdı.
• Özgün parçalar üzerinde doğrudan deney yapılamadı; müzeye erişimin kısıtlı olduğu bir dönemde çalışıldı ve inceleme dijital kayıtlar üzerinden yürüdü.
• 1990'daki bir onarım çalışması, bazı mikroskobik gözlemlerin güvenilirliğini etkiledi.
• Radyokarbon tarihleri farklı ölçüm standartlarından geliyor; toplanıp yeniden kullanılmış kemik malzemeden bulaşma ihtimali var.

Naumenko'nun duyuruda vurguladığı gibi, bu koşullarda “nesnelerin yüksek nitelikli dijital kayıtlarını oluşturmak, onları korumanın önemli bir adımı”. Ama dijital kayıt, elin dokunduğunda öğrendiğini tam olarak vermiyor.

Açık kalan soru

Asıl merak edilen şu: Mizyn ustaları bu desenleri gördükleri için mi kopyaladılar, yoksa desenler onlar için mamutun kendisine ait bir imza mı taşıyordu? Figürinlerin bir mamut kafatasının içinde ya da altında bulunduğu aktarılıyor; malzeme, biçim ve yerleştirme aynı hayvanda buluşuyor.

Bunu sınamanın yolu, aynı yöntemi başka yerleşimlerin fildişi buluntularına uygulamak: Dnyeper ve Don havzasındaki çağdaş yerleşimlerde de desenler dişin iç yapısıyla hizalanıyor mu, yoksa Mizyn tek başına mı? Cevap ne çıkarsa çıksın, elde kalan fikir sağlam: bir zanaatkâr, malzemesinin içini bilir. Bazen de malzemenin söylediğini olduğu gibi dışarı çıkarır.

Fotoğraf: Catatine, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons