Kedisi çok olan ülke daha mutlu mu? 93 ülkelik veriden çıkan ve çıkmayan sonuç

Haberin dolaşıma girmesi uzun sürmedi ve çoğu yerde "kediler insanı mutlu ediyor" diye özetlendi. Çalışmanın kendisi bunu söylemiyor. Söylediği şey ve söyleyemediği şey, aradaki farkın neden önemli olduğu kadar ilginç.

Çalışma aslında kimseye soru sormadı

Araştırmacılar tek bir kedi sahibiyle konuşmadı. Yaptıkları şey, hâlihazırda yayımlanmış altı ayrı veri setini 93 ülke için yan yana dizmekti. Buna ekolojik çalışma denir: analiz birimi kişi değil, ülkedir.

Veri kaynakları listesi, çalışmanın sınırlarının yarısını zaten açık ediyor. Kedi sayısı bir ülkede sayılmış değil, tahmin edilmiş. Parazit oranı ise tüm nüfusu değil, hamile kadınları temsil ediyor — çünkü toksoplazma taraması dünyanın pek çok yerinde yalnız gebelik takibinde rutin olarak yapılıyor. Yazarlar bunu açıkça yazıyor: ulusal gözetim programları olmadığı için "küresel karşılaştırmalar açısından elde mevcut en sağlam ve standart kaynak" bu.

Modelden çıkan iki beklenmedik sonuç

Çoklu regresyon modeli, 93 ülke arasındaki mutluluk farkının yüzde 47'sini açıklıyor (R² = 0,470). Modele sokulan değişkenlerden ikisi anlamlı çıktı: kedi yoğunluğu pozitif yönde (β = 0,520), taze enfeksiyonu gösteren IgM antikor oranı negatif yönde (β = −0,240). Sağlık harcaması ve geçmiş enfeksiyonu gösteren IgG oranı modelde anlamlılığını yitirdi.

Burada teknik ama belirleyici bir ayrım var. IgG antikoru "bu kişi hayatının bir noktasında parazitle karşılaşmış" demektir ve ömür boyu kanda kalır. IgM ise yakın zamanlı, aktif enfeksiyona işaret eder. Mutlulukla ters ilişki çıkan, geçmişteki karşılaşma değil, güncel bulaş yoğunluğu.

İkinci beklenmedik sonuç şu: kedisi bol ülkelerde parazit maruziyeti daha yüksek değil, hatta hafifçe daha düşük (r = −0,20, p = 0,058 — yani istatistiksel eşiği bile geçmiyor). Kedi sayısı ile bulaş arasında doğrudan bir orantı görünmüyor.

Neden "kedi alın, mutlu olun" demiyor

Ülke düzeyinde bulunan bir ilişkiyi bireye taşımak, istatistikte adı konmuş bir yanılgıdır: ekolojik yanılgı. 93 ülkenin ortalamalarında görülen bir eğilim, o ülkelerdeki tek tek insanlar için geçerli olmayabilir. Mutluluk puanı yüksek bir ülkedeki kedi sahiplerinin, aynı ülkedeki kedisizlerden daha mutlu olduğunu bu veri gösteremez — çünkü veride "kedi sahibi birey" diye bir kayıt yok.

Yazarların kendi sıraladığı kısıtlar da bu yönde. Kesitsel ve ekolojik tasarımın nedensellik çıkarımına izin vermediğini, "ters nedenselliğin ve ölçülmemiş karıştırıcı değişkenlerin dışlanamayacağını" yazıyorlar. Kentleşme düzeyi, iklim, altyapı ve temizlik koşulları modele hiç girmemiş; oysa bunların üçü de hem kedi beslemeyi hem parazit bulaşını hem de yaşam memnuniyetini aynı anda etkileyebilir. Parazitin toprakta bulaşıcı hale gelmesi nem ve sıcaklığa bağlı olduğu için, iklim tek başına her iki ucu birden oynatabilecek bir değişken.

En kritik itirafı sona saklamışlar: Dünya Mutluluk Endeksi'nin kendisi zaten kişi başına geliri ve yaşam süresini bileşen olarak içeriyor. Yani sonuç değişkeni ile bazı yordayıcı değişkenler arasında kavramsal örtüşme var. Gelir, modelden çoklu bağlantı (VIF > 7) nedeniyle çıkarılmış olsa da endeksin içinden tamamen silinmiyor.

Bir de ölçümün kendisi öz-bildirime dayanıyor. Gallup'un sorduğu şey, insanların hayatlarını 0 ile 10 arasında bir merdivende nereye koyduğu. Bu soruya verilen cevap kültürden kültüre sistematik biçimde kayabiliyor; aynı yaşam koşulundaki iki toplum farklı rakamlar söyleyebiliyor.

Parazitin şöhreti ne kadar hak edilmiş

Toxoplasma gondii, üremesini yalnız kedigillerin bağırsağında tamamlayabilen tek hücreli bir parazit. Dünya nüfusunun kabaca üçte birinin kanında izi var ve sağlıklı bir bağışıklık sistemi karşısında çoğunlukla sessiz kalıyor. Kemirgenlerde kedi kokusundan duyulan doğal çekinmeyi azalttığına dair deneysel bulgular, yıllardır insanlarda da davranış değiştirdiği yönünde bir tartışmayı besliyor.

Ama bu tartışmanın insan ayağı sanıldığı kadar sağlam değil. 2017'de Psychological Medicine dergisinde yayımlanan bir çalışmada F. Solmi, J. F. Hayes, G. Lewis ve J. B. Kirkbride, 1991-1992 doğumlu yaklaşık 5.000 kişiyi 18 yaşına kadar izleyen bir İngiliz kohortunu inceledi. Hamilelikte ve çocuklukta evde kedi bulunmasıyla ergenlikteki psikotik belirtiler arasında bağ bulamadılar; ilk bakışta görünen ilişki, sosyoekonomik düzey ve hanedeki kalabalık kontrol edildiğinde kayboldu. Solmi'nin UCL bülteninde aktarılan sözü net: "Kedi sahipleri için mesaj açık: kedilerin çocukların ruh sağlığı için risk oluşturduğuna dair kanıt yok." Aynı yazıda, önceki çalışmaların "diğer olası açıklamaları yeterince kontrol etmediğini" de söylüyor.

Yeni PLOS One çalışmasının kedi sahipliğini değil, ülke genelindeki taze enfeksiyon oranını mutlulukla ters ilişkili bulması, bu çerçeveyle aslında çelişmiyor. Kedinin varlığı ile parazitin dolaşımı birbirinden ayrı iki şey olarak duruyor.

Kedi insanın yanına ne zaman geldi

Arka plandaki soru — kedinin insan hayatındaki yeri — geçtiğimiz yıl beklenmedik biçimde yeniden açıldı. Kasım 2025'te Science dergisinde yayımlanan ve M. De Martino ile arkadaşlarının yürüttüğü bir eski DNA çalışması, Avrupa ve Anadolu'daki arkeolojik alanlardan gelen son 11 bin yıla ait 70 kedi ile İtalya, Bulgaristan ve Kuzey Afrika'dan 17 yabani kedinin genomunu karşılaştırdı. Sonuç, ders kitabı anlatısını zorluyor: bugünkü evcil kedi Avrupa'ya Neolitik'te değil, yalnızca yaklaşık 2.000 yıl önce ulaşmış ve kökeni Levant değil Kuzey Afrika.

Yani insanla kedinin ortaklığı, insanla köpeğinki gibi on binlerce yıllık değil. Bu ortaklığın hangi ruhsal etkileri ürettiği sorusu da, ancak bu kadar kısa bir tarihin üzerine kurulabilir.

İstanbul, bu tablodaki en zor hücre

Çalışmanın kendi kısıt bölümünde geçen bir cümle, Türkiye'den bakınca diğerlerinden daha ağır basıyor: kedi yoğunluğu ölçümü "ev kedilerini, sokak kedilerini ve yabanıl kedi nüfuslarını tek potada eritiyor; oysa bunlar hem insana sağladıkları psikolojik fayda hem de parazit bulaşı bakımından farklı davranabilir."

İstanbul tam da bu üç kategorinin birbirine karıştığı yer. Şehrin kedilerinin büyük bölümü ne sahipli ne de başıboş; mahalle ölçeğinde beslenen, esnafın kapısında yatan, apartman girişine mama kabı konan bir ara kategoride yaşıyor. Yerel idarelerin ve gönüllülerin kurduğu besleme noktaları, sokak hayvanı mama otomatları ve veteriner hizmetleri bu düzenin görünür parçaları. Ceyda Torun'un 2016 yapımı Kedi belgeseli bu ilişkiyi uluslararası izleyiciye tanıtan en bilinen örnek oldu.

Bu, ölçüm açısından gerçek bir sorun yaratır. Helsinki'de "10 bin kişiye düşen kedi" sayısı, evlerin içinde yaşayan, aşılı, kapalı yaşam süren hayvanları sayar. İstanbul'da aynı rakam büyük ölçüde başka bir şeyi — kamusal alanda yaşayan, insanla günlük ama sahipsiz temas kuran hayvanları — sayar. İkisi aynı sütuna yazıldığında, sütunun ne anlama geldiği şehirden şehre değişir. Üstelik bu iki düzenin insana dokunuşu da aynı değil: biri eve kapanan bir bağ, diğeri sokakta kurulan ve komşuluk ilişkisine dönüşen bir bağ.

Sırada ne var

Yazarların kendi önerisi, ülke ortalamaları yerine bireyleri yıllar içinde izleyen boylamsal çalışmalar yapmak. Böyle bir tasarım, "kedisi olanlar sonradan daha mutlu mu oluyor" ile "zaten daha iyi koşuldaki insanlar mı kedi besliyor" sorularını birbirinden ayırabilir. Mevcut veri ise bu iki açıklamadan hiçbirini elemiyor.

Açık kalan asıl soru belki de daha temelde: sahipli kedi ile mahalleye ait kedi, insanın iyi oluşuna aynı şeyi mi yapıyor? 93 ülkelik tablo bunu sormuyor bile. İstanbul gibi bir şehrin verisi, soru doğru kurulduğunda, cevabın içindeki en bilgilendirici hücre olabilir.

Fotoğraf: Jorge Franganillo, CC BY 4.0, Wikimedia Commons