Kendi kavram kafesine hapsolmak: Rovelli'nin fizikçilere uyarısı

Mesele neden önemli? Çünkü Rovelli'nin anlattığı tuzak yalnız akademiyi değil, gündelik düşünmeyi de ilgilendiriyor: bir kavram, doğduğu ortamın dışına taşındığında sessizce yanlışlamaya başlar — ama biz onu kullanmaya devam ederiz, çünkü kavramın kendisi bize "doğa kanunu" gibi görünür.

Dünya, evrenin temsilcisi değil, tuhaf bir köşesi

Rovelli'nin yürüyüşü basit bir gözlemle başlıyor: kavramlarımız Dünya yüzeyinde şekillendi, Dünya yüzeyi ise evrende oldukça tuhaf bir yer. Burada katı cisimler var, ayağımızın altında oynamayan kıtalar var, her yerde aynı hızda akan bir zaman var, "boş" diyebildiğimiz bir hava var. Bunların hiçbiri evrenin geneli için doğru değil.

Jüpiter'i ya da Satürn'ü düşünün. Orada "nesne" yok; sınırı çizilebilecek, elle tutulup kaldırılabilecek, bir yerden alıp başka yere konabilecek şeyler yok. Akışkan bir dünyada "şey" kavramı elinizde erir. Güneş için de öyle. Rovelli'ye göre biz bu kavramı evrenin bir yasası sanıyoruz; oysa o, yalnızca yaşadığımız ince kabuğun bir alışkanlığı.

Kıtalar da öyle. Ayağımızın altında sabit bir zemin olduğu için "şurada" ve "burada" diyebiliyoruz, adres verebiliyoruz, sabit bir konum fikrine sahip olabiliyoruz. Rovelli, hiçbir şeyin sabit olmadığı suda yol alan denizcilerin bu işi ne kadar zor başardığını hatırlatıyor. Kıtalar olmasaydı, "yer" kavramımız bugünkü hâlini almazdı.

Dört yüz yıllık bir haber, hâlâ hazmedilmedi

Kitabın omurgasındaki örnek hareket. Galileo, dört yüz yıl önce, hızın kendi başına bir anlamı olmadığını gördü: bir cisim ancak başka bir cisme göre hareket eder. Gemi düzgün gidiyorsa güvertede zıplayan top, gemi duruyormuş gibi davranır. Mutlak bir "durgunluk" noktası yoktur.

Bu haber dört asırlık. Yine de Princeton'daki o genç filozof gibi, sezgi direniyor. Rovelli'nin aktardığına göre muhatabının gerekçesi şuydu: hareket kavramının doğası gereği bir şey ya hareket eder ya durur. Yani argüman fizikten değil, kavramın kendisinden geliyordu. Rovelli, Lit Hub'da yayımlanan bu bölümde "Nihai bir referans noktası yoktur, gerçekten duran hiçbir şey yoktur" diye yazıyor.

Kavram, deneyimin ürünüdür

Rovelli'nin temel savı tek cümleye sığıyor: kavramlar deneyimin ürünüdür, deneyim sınırlı olduğunda kavramlar da yetersiz kalabilir. Kendi benzetmesi şöyle: bir köyde doğan çocuk, bütün dünyanın o köy gibi olduğunu düşünür.

Buna kendi benzetmemizi ekleyelim. Bir metre, bir kilo ve bir saat, sizi bir marangoz atölyesinde her yerde götürür. Aynı takımla galaksiler arası mesafeyi, kara delik yakınındaki zamanı ya da bir elektronun "yeri"ni ölçmeye kalkarsanız, aletler bozulmaz — ölçtüğünüzü sandığınız şey ortadan kaybolur. Sorun cetvelin kalitesinde değil, cetvelin var olduğunu varsaydığı düz zeminde.

Rovelli'nin asıl eleştirisi burada sertleşiyor: ona göre çağdaş felsefenin bir kolu, kavramların gerçekliği anlamaya zorunlu olarak yeteceğini varsayıyor — kavramların doğduğu bağlamın dışında bile. Yanlış, bir kavram çerçevesine bağlı kalıp, biraz daha uzağa bakıldığında o çerçevenin artık işlemediğini fark etmemek.

Arka plan: Kuhn'un "paradigma"sı

Rovelli bu bölümde adını anmıyor ama tartışmanın bir tarihi var. Bilim tarihçisi Thomas Kuhn, 1962 tarihli Bilimsel Devrimlerin Yapısı kitabında bilimin düzgün bir birikimle ilerlemediğini öne sürmüştü. Bilim insanları çoğu zaman ortak bir çerçevenin — Kuhn'un deyişiyle bir paradigmanın — içinde bulmaca çözer; çerçeveye sığmayan bulgular birikince çerçeve kırılır ve yerine yenisi gelir.

Rovelli'nin uyarısı Kuhn'unkinden biraz farklı bir yere basıyor. Kuhn kırılma anını anlatır; Rovelli ise kırılmadan önceki körlüğü anlatıyor: insan, içinde durduğu çerçeveyi çerçeve olarak göremez, onu "gerçeklik" sanır. Çerçeve görünmez olduğu için savunması da kolaydır — çünkü savunan kişi bir kuramı değil, "apaçık olan"ı savunduğunu düşünür.

Rovelli'nin kendi kahramanı: Anaksimandros

Rovelli bu fikri yıllardır işliyor. 2011'de yayımlanan ve İngilizceye The First Scientist: Anaximander and His Legacy adıyla çevrilen kitabını, Milet'li Anaksimandros'a ayırmıştı. Kitap Türkçeye de çevrildi: Miletli Anaksimandros ya da Bilimsel Düşüncenin Doğuşu, Atakan Altınörs çevirisiyle Bilge Kültür Sanat'tan 2014'te çıktı.

Anaksimandros ilginç bir örnek, çünkü yaptığı tam olarak çerçeve kırmaktı: Dünya'nın bir şeyin üstünde durmadığını, boşlukta durduğunu söyledi. O güne kadar akla yatkın olan soru "Dünya neyin üstünde duruyor?" idi. Anaksimandros sorunun kendisinin hatalı olduğunu gördü. Rovelli'nin bugünkü fizikçilerden ve filozoflardan istediği de bu: cevabı değil, sorunun içinde saklı varsayımı yoklamak.

Tabloyla bakalım

Aşağıdaki karşılaştırma, Rovelli'nin Lit Hub'da yayımlanan bölümde saydığı örneklerden derlendi.

Bunun sınırı ne?

Dürüst olalım: bu bir deney sonucu değil, felsefi bir sav. Rovelli'nin fizikteki duruşu — gerçekliğin şeylerden değil ilişkilerden kurulu olduğu, kuantum kuramının ilişkisel yorumu — meslektaşları arasında tartışmalı. "Mutlak bir referans noktası yok" cümlesinin fizik içindeki karşılığı sağlam; ama buradan "nihai bir gerçekliğe giden yol yok" sonucuna atlamak, fiziğin değil, Rovelli'nin felsefi tercihi. Kitabın eleştirmenleri de zaten bu noktaya bakıyor.

Bir sınır daha: Lit Hub'daki bölümde Princeton'daki o filozofun adı verilmiyor, dolayısıyla itirazın tam bağlamını bilmiyoruz.

Türkçede Rovelli

Yeni kitabın Türkçe baskısı henüz duyurulmadı. Ama Rovelli Türkçede yabancı değil. Zamanın Düzeni, Tolga Esmer çevirisiyle Tellekt'ten 2020'de yayımlandı; Fizik Üzerine Yedi Kısa Ders ve Helgoland da Türkçede dolaşımda. Yeni kitapla en çok konuşan metin, muhtemelen Zamanın Düzeni: orada da Rovelli, "zaman" dediğimiz şeyin evrensel bir zemin değil, yerel bir görünüm olduğunu anlatıyordu.

Açık soru

Rovelli'nin uyarısının rahatsız edici tarafı şu: hangi kavramın bizi bugün kilitlediğini, kilitliyken bilemeyiz. "Nesne", "yer", "şimdi" gibi kelimeler, tarih boyunca çoktan kırılmış çerçevelerin kalıntıları. Peki bugün hangi kelimeye, tıpkı Princeton'daki o filozof gibi, "ama bu zaten apaçık" diye sarılıyoruz? Rovelli'nin verdiği cevap bir liste değil, bir alışkanlık: kavramı savunmak yerine kavramı güncellemek. Bilimin, ona göre, asıl yaptığı iş bu.

Fotoğraf: Cirone-Musi, Festival della Scienza, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons