Londra'da iki bin yıllık Kore: seladonun ve ay kavanozunun sırrı

Sergiyi ilginç kılan şey listenin uzunluğu değil, her nesnenin arkasında çözülmüş bir teknik problem olması. Kore sanat tarihi, malzemeyle uğraşan insanların tarihi: bir sırrın neden yeşil çıktığı, bir motifin nasıl camın içinde yüzer gibi durduğu, bir kavanozun neden tam yuvarlak olmadığı. Bu üç soru, aşağıdaki bölümlerin de omurgası.

Silla altını: görülmeyecek işçilik

British Museum'un tanıtım yazısı Silla altınını Tutankhamun'un mezarındaki altın sandallarla yan yana koyuyor: iki kültür de, asla görülmeyecek nesnelere en maliyetli malzemeyi yatırmış. Silla'nın mezar buluntularında altın tek başına bir zenginlik göstergesi değil, bir süre göstergesi — paslanmayan, kararmayan, sonsuzluğa yakın duran malzeme.

Aynı bölümde çok daha alçakgönüllü bir nesne var: taş çömlekten yapılmış, bir atın sırtında duran boynuz biçimli kadeh. Müzenin yazısına göre MS 450-550 arasına tarihli bu kap da mezar için üretilmişti. Boynuz biçimli içki kabı Kore'ye özgü değil; Avrasya bozkırında göçer topluluklar arasında yaygın bir biçim. Kap atın sırtında dururken, o bozkır bağını neredeyse harfi harfine taşıyor.

Goryeo seladonu: kakma neden camın içinde yüzüyor

Seladon, yüksek ısıda pişirilen taş çömleğin üzerine yeşile ya da maviye çalan bir sır sürülmesiyle elde edilen seramik türü. Fırın teknolojisini Çin'den alan Goryeo çömlekçileri, müzenin anlatımıyla, en iyi örneklerinde yalıçapkını tüyüne ya da yeşim taşına benzetilen bir renge ulaştı. Ama Goryeo'yu Goryeo yapan renk değil, rengin altına ne gömüldüğü.

Tekniğin adı sanggam, yani kakma. Serginin küratörü, Kore koleksiyonları sorumlusu Sang-ah Kim, Apollo dergisine verdiği söyleşide işlemi şöyle özetliyor: yüzey kazınıyor, açılan oyuk beyaz ve siyah astar çamuruyla dolduruluyor, üstü sırla kapatılıyor ve ancak ondan sonra fırına giriyor. Müzenin yazısında bu sürecin görsel sonucu tarif ediliyor: motifler yansıtıcı yüzeyin içinde yüzüyormuş gibi, sanki seramiğin kendi derinliğinden çıkıyormuş gibi durur.

Bunun neden bu kadar zor olduğunu anlamak için sıranın ne yaptığını düşünmek gerekiyor. Sır, pişerken eriyip cama dönüşen ince bir tabaka. Desen sırın üstüne boyanırsa yüzeyde kalır ve aşınır; sırın altına kakılırsa cam bir mercek gibi üstüne oturur, hem korunur hem de derinlik edinir. Kore zanaatkârları kakmayı zaten madende ve lake işinde biliyordu; müzenin belirttiği gibi, bilinen bir tekniği yeni bir malzemeye taşıdılar.

Goryeo'nun kakma ustalığı seramikle sınırlı değil. Sergide, kutsal metinleri saklamak için yapılmış bir lake sutra sandığı var: yüzeyi sedef kakmayla kaplı. Müzeye göre bu tür sandıkların bugün bilinen on örneği bile yok. Talep o kadar özeldi ki, Yuan hanedanının kurucusu Kubilay Han'ın eşlerinden biri kendi sutra kopyaları için bu kutulardan istedi; Goryeo yönetimi 1272'de yalnızca lake sutra sandığı üreten bir atölye kurdu.

Joseon: dağa bakmaya başlayan resim

Joseon döneminde ölçü değişiyor. Müzenin anlattığına göre yüzyıllarca Kore resmi Çin geleneğinin ideal, hayali manzaralarına baktı. 18. yüzyılda bu kırıldı. Sang-ah Kim'in Apollo'ya söylediği gibi: "Bundan önce pek çok sanatçı idealize edilmiş Çin manzaraları resmediyordu, o ise kendi çevresini resmetti." Sözü edilen kişi Jeong Seon (1676-1759); üslubun adı ise "gerçek görünüm" manzarası.

Jeong Seon'un sergideki işi Inwang Dağı'nda Yağmur Sonrası Açılma, 1751 tarihli bir asma tomar ve Kore'nin ulusal hazinelerinden biri. Ressam onu 75 yaşında yaptı. Müzenin tarifiyle resimde ıslak kayalar, sisle kaplı vadiler ve ağaçların arasından görünen birkaç çatı var — yani biçim değil, hava. Bir ayrıntı daha: bu tomar, koleksiyoncu Lee Kun-Hee'nin eşiyle birlikte yaptığı ilk satın almalar arasındaydı.

Joseon'un en şaşırtıcı türü ise chaekgado: raflara dizilmiş âlim eşyalarının resmi. 18. yüzyılda saray himayesinde, bilgiyi yücelten bir tür olarak başlıyor. Sonra raflar doluyor — pahalı seramikler, antikalar, Asya'nın ötesinden gelen meraklı nesneler. Müzenin yorumu keskin: bu resimler koleksiyon sahibi için servetin ve zevkin kaydıydı; koleksiyonu olmayan için ise onun ucuz ikamesi. Yani 19. yüzyılda birinin duvarına astığı hiper-gerçekçi bir kitaplık resmi, sahip olunmayan bir kütüphaneyi temsil ediyordu.

Aynı bölümde 1459 basımı bir tahta baskı kitap da var: Worin seokbo. Önemi, Sanskritçe ya da Klasik Çince bilmeyen okurun ilk kez Budist metinleri kendi alfabesiyle, hangeul ile okuyabilmesi.

Serginin afiş görseli de bu dönemden: Güneş, Ay ve Beş Zirve, Saray Resim Bürosu'na atfedilen altı kanatlı bir paravan, 1800'ler. Müzenin notuna göre bu paravanlar yalnızca Joseon krallarına ayrılmıştı ve kralın arkasına konurdu. Aynı motif bugün 10.000 wonluk banknotta Kral Sejong'un arkasında duruyor; müze onu en son 2025 Netflix filmi KPop Demon Hunters'ta bir sahne fonu olarak gördüğümüzü de not ediyor.

Dönemler ve öne çıkan zanaat

Aşağıdaki tabloyu, British Museum'un serginin dört bölümü için kullandığı başlıklardan ve verdiği tarih aralıklarından derledim.

Ay kavanozu: iki yarım, bir dikiş ve elli yıl bir atölyede

Kore seramiğinin en bilinen biçimi ise bu serginin değil, müzenin ücretsiz daimi salonunun konuğu. British Museum'un Kore galerisi Room 67, yani Korea Foundation Gallery, ve öne çıkardığı beş nesnenin başında beyaz porselen bir ay kavanozu var — Korecesi dal hangari.

Müzenin nesne kaydına göre kavanoz 18. yüzyıl Joseon işi; yüksekliği 47, en geniş yerinin çapı 44,5 santim, ağzı 19, ayağı 16,7 santim. Aynı kayıtta 2016'da Kore Kültür Mirası Ulusal Araştırma Enstitüsü'nün hazırladığı katalog açıklaması aktarılıyor ve teknik sır orada: gövdenin ortasında yatay bir birleşme izi görülüyor, çünkü kavanoz ayrı ayrı çekilmiş iki kâse biçimli yarımın birleştirilmesiyle yapılmış. İki büyük yarımdan oluşan bir biçim pişerken çekiyor ve bir yanı hafifçe oturuyor; sonuç, her kavanozun kendine özgü, simetrik olmayan biçimi. Katalog bunu bir kusur olarak değil, bir zevk olarak okuyor: 17. ve 18. yüzyıllarda bu biçimin sevilmesi, Joseon estetiğinin katı kusursuzluk yerine doğallığı ve kendiliğindenliği tercih ettiğinin kanıtı.

Kaydın devamı daha da somut: sırda yaş izi veren çatlaklar ve çizikler var, omuzda fırında pişerken yapışmış kül izleri duruyor, ayak dibi kabaca ve derin oyulmuş, ayak halkasıyla taban sırdan silinmiş. Yani nesne, fırından çıkarken üstüne ne olduysa onu hâlâ taşıyor.

Bu kavanozun geçtiği eller de en az biçimi kadar ilginç. British Museum'un kaydına göre çömlekçi Bernard Leach kavanozu 1935'te Kore'de edindi ve 1943'te Lucie Rie'ye verdi; Rie onu ölümüne kadar kendi atölyesinde tuttu. Yani 20. yüzyılın en etkili iki seramikçisinden birinin çalışma odasında, vitrin değil komşu olarak elli yıl kadar durdu. Müze kavanozu 1998 Eylül'ünde Bonhams'taki bir satıştan aldı, koleksiyona kayıt tarihi 1999. Kayıttaki sergileme geçmişine göre bugün yeri Room 67.

Müzenin kendi küratör notunda, Kore seramiğinin Batı'da neden bu kadar sevildiğine dair bir cevap da var. Müzenin “Japon halk el sanatları araştırmacısı” diye tanıttığı Yanagi Soetsu'nun aktarılan sözleriyle: modern sanatta biçim bozukluğunun güzelliği çokça vurgulanır, ama Kore'deki bozukluk bambaşkadır — biri bilerek üretilir, öteki kendiliğinden ortaya çıkar. Yanagi devam ediyor: zanaatkâr "yapmak istediğini, gösterişe kaçmadan yapar."

Sergi nereden geldi, ne kadarı yeni

Müzenin sayfasına göre sergideki işler neredeyse tümüyle, Samsung'un eski başkanı Lee Kun-Hee'nin 2021'de Kore Ulusal Müzesi'ne ve Kore Ulusal Modern ve Çağdaş Sanat Müzesi'ne bırakılan 23.000 parçalık bağışından geliyor. Korea Herald'ın aktardığı sayılara göre Londra'ya Kore Ulusal Müzesi'nden 164 nesneden oluşan 79 iş, çağdaş sanat müzesinden 15 iş geldi; içlerinde 10 ulusal hazine ve 13 hazine var. Müze, nesnelerin çoğunun daha önce Birleşik Krallık'ta görülmediğini söylüyor.

Kore Ulusal Müzesi başkanı You Hong-June, müzenin duyurusunda turun Washington ve Chicago ayaklarından sonra Londra'nın "önceki iki mekândan daha fazla ulusal hazine" sunduğunu belirtiyor. British Museum başkanı Nicholas Cullinan aynı duyuruda daha genel bir çerçeve kuruyor: "İki bin yıl boyunca Kore sanatı sürekli alışveriş, uyarlama ve yeniden icat yoluyla gelişti."

Sang-ah Kim'in duyurudaki cümlesi ise serginin gerçek ölçeğini veriyor, çünkü büyük nesneleri değil küçük hikâyeleri sayıyor: tahtından indirilmiş bir kraliçenin kopyaladığı bir sutra, Seul'deki bir dağın mürekkep manzarası, hayali bir cennette dolaşan yarı çıplak figürlerin resmi ve sigara folyosuna kazınmış çizimler. Küratöre göre bu görüntüler yalnızca tarihi aydınlatmıyor, "zaman ve kültürler arasında karşılık bulan kişisel mesajlar" taşıyor.

Müzenin kendi kanalından Kore galerisi

British Museum'un kendi YouTube kanalındaki Curator's Corner dizisinin bir bölümü, yeni sergiyi değil daimi Kore galerisini anlatıyor. Room 67'yi, yani ay kavanozunun durduğu salonu görmek isteyen için iyi bir başlangıç.

Sırada ne var

Sergi, müzenin yeni satın aldığı bir işle kapanıyor: Londra'da yaşayan Suh Do Ho'nun 2019 tarihli Öz Portre'si, pamuk kâğıda gömülü iplikle yapılmış bir çizim. Müzenin anlatımına göre çizimde geleneksel bir Kore evi, parlak renkli ipliklerle çizilmiş, tek bir figürün üstünde havada duruyor. Altın ayakkabıdan iplik çizgisine kadar aynı mantık: malzemeyi değiştir, sorunu koru.

Açık kalan soru teknik tarafta. Goryeo'nun yalıçapkını yeşili de, Joseon'un çekerken oturan beyaz kavanozu da, belirli bir kilin belirli bir fırında belirli bir yakıtla pişirilmesinin sonucu; üretim kesildikten sonra o denklemi yeniden kurmak kolay olmadı. Sergide nesneyi görürsünüz, denklemi göremezsiniz. Serginin kataloğu Sang-ah Kim'in editörlüğünde British Museum Press'ten çıkıyor; fırının içinde ne olduğunu merak eden okurun bakacağı yer, vitrin değil, o kitap.

Fotoğraf: Ismoon (talk) 15:44, 31 January 2018 (UTC), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons