Nietzsche'nin iki cümlesi iki ayrı kitaptan: yürüyerek yazmanın izi

Hangi cümle hangi kitapta

Birincisi Putların Alacakaranlığı'nın (1888) açılış bölümü "Özdeyişler ve Oklar"ın 34. maddesidir. Nietzsche burada Flaubert'e atfedilen bir sözle kavga eder — Anthony M. Ludovici'nin Project Gutenberg'de bulunan İngilizce çevirisinden: "On ne peut penser et écrire qu'assis (G. Flaubert). İşte yakaladım seni, nihilist! Oturgan yaşam, Kutsal Ruh'a karşı işlenmiş gerçek günahtır. Yalnızca yürüyerek gelen düşüncelerin değeri vardır."

İkincisi, son kitabı Ecce Homo'nun "Neden Bu Kadar Akıllıyım" bölümünün ilk kısmındadır ve — dikkat — beslenme üzerine uzun bir pasajın hemen ardından gelir: "Olabildiğince az otur; açık havada, bedenin özgür hareketi eşliğinde doğmamış hiçbir düşünceye güvenme — kasların da şenlik yapmadığı hiçbir düşünceye. Bütün önyargılar bağırsaklardan gelir. Oturgan yaşam — daha önce de başka bir yerde söylediğim gibi — Kutsal Ruh'a karşı işlenmiş gerçek günahtır."

"Daha önce de başka bir yerde söylediğim gibi" ifadesi doğrudan Putların Alacakaranlığı'ndaki 34. maddeye bakar. Yani Nietzsche aynı iddiayı iki kez, birkaç ay arayla, bilerek tekrarlıyor. Çay demlemenin kıvamıyla düşüncenin değerini aynı paragrafa koyması da rastlantı değil: o bölümün bütün savı, "ruh" diye ayrı tuttuğumuz şeyin bedenin işleyiş hızından başka bir şey olmadığıdır.

Üçüncü ve belki en açıklayıcı pasaj daha eskidir: Şen Bilim'in (1882) 366. maddesi, "Bilgince Bir Kitabı Görünce" başlığını taşır. Thomas Common'ın çevirisinden: "Düşüncelerini yalnızca kitaplardan ya da kitapların kışkırtmasıyla edinenlerden değiliz; bizim alışkanlığımız açık havada düşünmektir — yürürken, sıçrarken, tırmanırken, dans ederken; yeğlediğimiz yer ıssız dağlar ya da denizin kıyısıdır, orada patikalar bile düşünceli olur. Bir kitabın, bir insanın ya da bir müzik parçasının değeri konusunda ilk sorumuz şudur: Yürüyebiliyor mu? Ya da daha iyisi: Dans edebiliyor mu?" Aynı maddenin devamı, mürekkep hokkasının önünde karnı sıkışmış, başı kâğıda eğilmiş yazarın kitabını nasıl hemen kapattığını anlatır. Nietzsche bir üslup ölçütü öneriyor: metnin bir yürüyüşten mi, bir sandalyeden mi geldiğini okur sezer.

Yedi yaz, bir kiralık oda ve kuru havanın kuramı

Bu laflar bir masa başı pozu değil. Nietzsche 1879'da, otuz beş yaşındayken Basel Üniversitesi'ndeki profesörlüğünden sağlık nedeniyle ayrıldı. Ecce Homo'nun "Neden Bu Kadar Bilgeyim" bölümünde o yılı şöyle tarif eder: "Otuz altıncı yaşımda yaşama gücüm en alçak noktasına indi — yaşıyordum hâlâ, ama gözlerim üç adım ötedeki hiçbir şeyi ayırt edemiyordu." Ardından gelen yıllar, üniversiteden kopmuş, emekli aylığıyla geçinen, pansiyon pansiyon dolaşan bir hayattır.

Sils-Maria o hayatın sabit noktası oldu. Wikipedia'nın Nietzsche-Haus maddesine göre Nietzsche, köyün göbeğindeki Durisch ailesinin evinde yedi yaz boyunca — 1881'de, sonra 1883-1888 arasında — mütevazı bir oda kiraladı; ev bugün müze. Yukarı Engadin, Alpler'in yüksek ve kuru bir vadisi; Nietzsche'nin iklim konusundaki takıntısı tam da buraya işaret ediyor. Ecce Homo'da beslenmeden sonra "yer ve iklim" sorusuna geçer ve şunu ileri sürer: büyük zekâların çıktığı yerlerin listesi yapılsa — Paris, Provence, Floransa, Kudüs, Atina — hepsinin ortak yanı olağandışı kuru hava olurdu; "dehanın koşulu kuru hava ve temiz bir gökyüzüdür." Aynı yerde, kendi bedenini "çok hassas ve güvenilir bir alet" gibi okumayı öğrendiğini, Torino'dan Milano'ya kısa bir yolculukta bile nemdeki değişimi fizyolojik olarak hesaplayabildiğini yazar.

Bu, hastalığın bir yöntem haline getirilmesidir. Yazılarının havasını da aynı sözcüklerle anlatır: "Yazılarımın havasını soluyabilen biri, bunun yükseklerin havası olduğunu, insanı dirilttiğini bilir. İnsanın buna göre yapılmış olması gerekir, yoksa üşütme olasılığı yüksektir."

Bengi dönüş bir kayanın yanında aklına geldi

Nietzsche'nin en ağır fikirlerinden biri olan bengi dönüşün — her şeyin sonsuz kez aynı biçimde yeniden yaşanması düşüncesinin — doğum yeri ve anı, kendi kaleminden kayıtlı. Ecce Homo'nun Böyle Buyurdu Zerdüşt bölümünün başında şöyle anlatır: "Yapıtın temel düşüncesi, bengi dönüş... ilk kez 1881 Ağustos'unda tasarlandı. Düşünceyi bir kâğıda not ettim, altına da şunu yazdım: 'İnsanın ve zamanın altı bin ayak ötesinde.' O gün Silvaplana Gölü boyunca uzanan ormanda dolaşıyordum ve Surlei'den az ötede, piramit gibi yükselen kocaman bir kayanın yanında durdum. Düşünce beni işte o zaman çarptı."

Bir fikrin tarihini, coğrafyasını ve yüksekliğini aynı cümlede vermek sıradan bir not değil. "Altı bin ayak" (yaklaşık 1.830 metre) felsefi bir mecaz gibi okunur ama aynı zamanda bir rakımdır; Nietzsche burada kendi düşüncesini bir manzaranın içine yerleştiriyor. Yürüyüşün dönüşlü, döngüsel ritmi ile aynı yolların mevsim mevsim tekrarı arasındaki benzerliği okurun kendisi kuruyor — Nietzsche bu bağı açıkça kurmaz, yalnızca sahneyi kayda geçirir.

Zerdüşt iki yolda yazıldı

Aynı bölümde, kitabın nasıl yazıldığına dair bundan daha somut bir anlatı var. Nietzsche 1882-83 kışını Cenova yakınlarındaki Rapallo körfezinde geçirdi. Koşulları kendisi sayar: sağlığı iyi değil, kış soğuk ve aşırı yağışlı, kaldığı küçük albergo suya o kadar yakın ki deniz dalgalıysa uykusu bozuluyor. "Bütün bunlara karşın" der, "ve her belirleyici şeyin her engele inat doğduğuna dair inancımın kanıtı gibi, Zarathustra'm tam da bu kışta, tam da bu elverişsiz koşullarda doğdu."

Sonra günlük düzenini anlatır: sabahları güneye, Zoagli'ye çıkan, çam ormanının içinden geçip denize uzak bir bakış veren yolu tırmanıyor; öğleden sonra, sağlığı izin verdikçe, Santa Margherita'dan Porto Fino'nun ötesine kadar bütün körfezi dolaşıyor. Bölümün kapanışı şu: "Bütün Zarathustra bana bu iki yolda geldi; her şeyden önce de bir tip olarak Zarathustra'nın kendisi — daha doğrusu şunu söylemeliyim: beni bu yürüyüşlerde pusuya düşürdü o."

Maria Popova'nın The Marginalian'da aktardığına göre Nietzsche bir mektubunda, ıssız ve yürünebilir bir yerde kendine ait küçük bir ev hayalini kurar: "Günde altı ya da sekiz saat yürür, sonradan kâğıda geçireceğim düşünceleri kurardım." Nietzsche'nin günde kaç saat yürüdüğüne dair sayılar kaynaktan kaynağa değişiyor; bu yüzden sayıya değil, kendi anlattığı düzene bakmak daha güvenli: tırmanış sabah, uzun tur öğleden sonra, defter cepte.

Aynı damardan: Rousseau, Kierkegaard, Thoreau

Nietzsche bu tutumun tek sahibi değil. Jean-Jacques Rousseau, İtiraflar'ın değişik yerlerinde aynı şeyi neredeyse teknik bir itiraf gibi yazar. Hermitage günlerini anlatırken: "Yürümediğim zaman düşünemiyorum; durduğum an düşünmem kesiliyor, yeniden harekete geçtiğim an kafam işine dönüyor." Yaya yolculuklarını anlatırken: "Yürümek zihnimi canlandırır ve harekete geçirir; kıpırdamadan dururken güçlükle düşünebilirim; yargımın çalışması için bedenimin çalışması gerekir." Ve yazma zorluğunu anlatırken: "Masaya oturup elime kalem aldığımda hiçbir şey yapamadım; kayalar arasında ya da ormanda yürüyor olmam gerek."

Søren Kierkegaard'ın 1847 tarihli bir mektubundaki satırlar da aynı damardan: "Her şeyden önce, yürüme isteğini yitirme. Her gün kendimi yürüyerek bir iyilik haline sokuyor ve her hastalıktan uzaklaştırıyorum. En iyi düşüncelerime yürüyerek vardım ve yürüyerek uzaklaşılamayacak kadar ağır bir düşünce bilmiyorum." Mektup, yakınlarından Henriette adlı birine yazılmış; kaynaklar bu kişinin yengesi mi yoksa yeğeni mi olduğu konusunda ayrılıyor.

Henry David Thoreau ise 1862'de The Atlantic'te yayımlanan "Walking" (Yürümek) denemesinde ölçüyü verir: "Günde en az dört saat — çoğu zaman daha fazla — ormanlarda, tepelerde, tarlalarda, bütün dünyevi işlerden tamamen bağımsız biçimde gezinmedikçe sağlığımı ve neşemi koruyabileceğimi sanmıyorum." Aynı denemede, dükkânında sabah akşam bacak bacak üstüne atıp oturan esnafa şaşırır: "sanki bacaklar üstüne oturmak için yapılmış da, üstünde durmak ya da yürümek için değil."

Dördünün ortak noktası, yürüyüşü bir dinlenme ya da egzersiz olarak değil, düşüncenin üretim koşulu olarak görmesi. Ayrıldıkları nokta ise ilginç: Rousseau için yürüyüş bir gevşeme ve hayal kurma hali, Thoreau için dünyadan kopma hakkı, Nietzsche için ise doğrudan bir doğruluk ölçütü — oturarak yazılmış bir düşünce ona göre yalnızca kötü değil, güvenilmez.

Laboratuvar ne diyor, nereye kadar diyor

Bu iddianın ölçülebilir bir çekirdeği var mı? Marily Oppezzo ve Daniel L. Schwartz'ın 2014'te Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition dergisinde yayımladığı "Give Your Ideas Some Legs" (Fikirlerinize Biraz Bacak Verin) başlıklı çalışma, dört deneyle yürüyüşün fikir üretimine etkisini sınadı.

Burada iki ayrı yetenek test ediliyor. Işınsal (divergent) düşünme, bir nesne için akla gelebilecek olabildiğince çok ve alışılmadık kullanım bulmaktır — Guilford'un "alternatif kullanımlar" testi bunu ölçer. Toplaşan (convergent) düşünme ise tek doğru cevaba varmaktır; üç sözcüğü birleştiren dördüncü sözcüğü bulma testi (CRA) böyle çalışır. Çalışmanın ilk deneyinde katılımcılar her iki testi hem otururken hem koşu bandında yürürken yaptı.

Yani etki seçici: yürüyüş "daha akıllı" yapmıyor, fikir akışını açıyor. Araştırmacılar ayrıca yürüyüşten sonra oturan katılımcılarda kalıcı bir artış gözlediklerini, üçüncü deneyde açık havada yürüyenlerin en özgün ve en yüksek nitelikli benzetmeleri ürettiğini bildirdi. Tablodaki veriler bu çalışmanın yayımlanmış özetinden alındı.

Sınırları da açık söylemek gerek. Bunlar laboratuvar görevleri; ölçülen şey bir test puanı, bir kitap değil. Katılımcılar üniversite ortamından seçilmiş sınırlı bir grup, etkiler kısa vadeli, koşu bandında duvara bakarak yürümek ile Engadin'de dağ patikasına tırmanmak aynı deneyim değil. Çalışma Nietzsche'yi doğrulamıyor; yalnızca onun iddiasının bir köşesinin ölçülebildiğini ve o köşede bir şey bulunduğunu gösteriyor. Bu bir sağlık ya da çalışma yöntemi önerisi de değil — bulgu, bulgu olarak duruyor.

Açık soru

Nietzsche'nin Sils-Maria yazları 1888'de bitti. Aynı yılın eylülünde, yolların su altında kalması nedeniyle gecikerek köyden ayrıldı ve Torino'ya geçti; Ecce Homo'yu orada bitirdi. Birkaç ay sonra zihinsel çöküşü başladı ve bir daha yazamadı.

Geriye bir yöntem iddiası kaldı ve o iddia hâlâ sınanmış değil: metnin hareket halinde mi, sandalyede mi kurulduğu gerçekten okunabilir mi? Nietzsche Şen Bilim'de bunu bir okur becerisi olarak sunuyordu — "ne kadar çabuk seziyoruz bir insanın düşüncelerine nasıl vardığını". Bugün bir metnin nasıl üretildiğini biçeminden kestirme iddiası, bambaşka bir bağlamda yeniden gündemde. Nietzsche'nin ölçütünü ciddiye alan biri, bugünün metinlerine de aynı soruyu sorardı: yürüyebiliyor mu, dans edebiliyor mu?

Fotoğraf: Gustav-Adolf Schultze (d. 1897), Public domain, Wikimedia Commons