Newton'un mektup arkasına yazdığı tarih: 2060 ve kehanet defterleri
Isaac Newton, Daniel ve Vahiy hesaplarını bir mektup parçasının arkasına karaladı ve 2060'ı yazdı. O kâğıdın Kudüs'e nasıl gittiği, 1936 Sotheby's satışıyla başlayan bir arşiv hikâyesi.
Kudüs'teki kütüphane deposundan 2002 yılının sonunda çıkarılan parçalardan biri, Newton'un kaleminden çıkmış görkemli bir risale değildi. Avuç içi büyüklüğünde, kenarında kırmızı mum mührünün kalıntıları duran bir mektup parçasıydı. Ön yüzünde birine gönderilmiş sıradan bir not, arka yüzünde ise iki ayrı dünya iç içe geçmişti: bir yanda matematik hesapları, öbür yanda Daniel ve Vahiy kitaplarının gün sayıları. Bu küçük kâğıdın en altındaki satırda dört haneli bir sayı vardı: 2060.
Kâğıdı o gün bir BBC belgeseli için seçen bilim tarihçisi Stephen Snobelen, kendi anlatımına göre seyirciye "Newton'un düşüncesinin ne kadar geniş bir alana yayıldığını" göstermek istiyordu: aynı kâğıt üzerinde hem hesap hem kehanet. Yapımcıların ilgisini çeken şey başka oldu — Newton'un el yazısıyla yazılmış, bizim yüzyılımıza ait bir tarih. Mart 2003'te program ekrana geldi, Daily Telegraph haberi birinci sayfadan verdi ve "Newton dünyanın sonunu 2060'a koydu" cümlesi dünyaya yayıldı.
Hikâyenin ilginç tarafı kehanetin kendisi değil. Modern bilimin kurucu isimlerinden sayılan bir adamın, yerçekimi ve optik üzerine çalışırken arka odada neden kutsal metin kronolojisi tuttuğu; bu defterlerin yaklaşık iki yüz yıl boyunca neden kimsenin gözüne görünmediği; ve 2060 sayısının aslında Newton'un ne demek istediğinden ne kadar farklı aktarıldığı.
Kâğıdın arkasındaki hesap
Snobelen'in Canadian Journal of History'nin Aralık 2003 sayısında yayımladığı transkripsiyona göre mektup parçasının arkasında yedi maddelik bir "önermeler" listesi ve ardından üç satırlık sonuç var. Newton önce alt ve üst sınırları belirliyor: 2300 peygamberlik günü şu olaydan önce başlamış olamaz, şundan sonra da başlamış olamaz. Sonra bu aralıkları toplayıp bitiş aralıklarını çıkarıyor.
| Peygamberlik dönemi | Newton'un verdiği bitiş aralığı |
|---|---|
| 2300 yıl | 2132'den önce değil, 2370'ten sonra değil |
| "Bir zaman, zamanlar ve zamanın yarısı" | 2060'tan önce değil, 2344'ten sonra değil |
| 1290 gün (yıl) | 2090'dan önce değil, 2374'ten sonra değil |
Tablodaki sayılar Snobelen'in transkripsiyonundan alındı; son satırda Newton kâğıda "1374" yazmış, tarihçi bunun 2374 olması gerektiğini belirtiyor. Yani 2060, kâğıt üzerinde tek başına duran bir tarih değil — bir aralığın alt sınırı. Üstelik aynı kâğıtta birkaç yazım yanlışı, bir de "başlamaz" yerine "bitmez" denmesi gereken bir karışıklık var. Snobelen bunu özellikle vurguluyor: bunlar yayımlanmak için değil, kendisi için karalanmış notlar.
"1704 mektubu" muhtemelen 1704'ten değil
Haberlerde bu belge neredeyse her zaman "1704 tarihli mektup" diye geçer. Snobelen'in kendi internet sitesinde yayımladığı açıklama bu tarihi doğrudan reddediyor. Gerekçesi basit ve kâğıdın kendisinde duruyor: mektubun muhatap satırında Newton'a "Sir Isaac Newton" diye hitap edilmiş. Newton şövalye ilan edilmesini 1705'te aldı; dolayısıyla kâğıt en erken 1705'te yazılmış olabilir. Üstelik el yazısı titrek — Snobelen bunu Newton'un son on yılına işaret eden bir ipucu sayıyor. Newton Mart 1727'de öldü.
Bu, küçük bir ayrıntı gibi görünse de yazının tamamının nasıl okunacağını değiştiriyor: 2060 hesabı Newton'un olgunluk çağında bir kenara not ettiği bir fikir değil, hayatının sonuna doğru hâlâ üzerinde oynadığı bir mesele.
1.260 sayısı nereden geliyor
Newton'un yöntemini anlamak için tek bir çeviri kuralını bilmek yeterli: gün-yıl ilkesi. Daniel ve Vahiy kitaplarında geçen "bir zaman, zamanlar ve zamanın yarısı" ifadesini Newton üç buçuk yıl olarak alıyor; ilk takvimde bir yılı on iki ay, bir ayı otuz gün sayarak 1.260 güne çeviriyor; sonra her günü bir yıl kabul ediyor. Elde 1.260 yıllık bir dönem kalıyor.
Kalan tek soru bu dönemin saati nerede başlatılacağı. Newton başlangıcı papalığın dünyevi iktidarı eline aldığı ana koyuyor ve bunun için MS 800'ü seçiyor. O yıl Noel günü Şarlman papa tarafından taç giydi — Snobelen bu ayrıntıyı makalesinin dipnotunda ayrıca hatırlatıyor. 800'e 1.260 eklenince 2060 çıkıyor.
Kudüs'teki Yahuda yazmalarının 7.3g bölümünün 13. yaprağının arka yüzünde, Snobelen'in transkripsiyonuna göre Newton şunu yazıyor:
"…kısa ömürlü hayvanların günleri uzun ömürlü krallıkların yılları yerine konduğuna göre, 1260 günlük dönem, üç kralın MS 800'de tümüyle ele geçirilmesinden başlatılırsa MS 2060'ta sona erecektir. Daha geç bitebilir, ama daha erken bitmesi için bir neden görmüyorum. Bunu, sonun zamanının ne olduğunu ileri sürmek için anmıyorum; sonun zamanını sürekli öngören hayalperest kişilerin acele varsayımlarına bir son vermek için anıyorum — onlar tahminleri her boşa çıktığında kutsal kehanetleri itibarsızlaştırıyor."
Pasajın asıl söylediği şey, manşetlerin tersi. Newton tarih veren biri olmadığını, tam tersine tarih verenleri susturmak istediğini yazıyor. Kendi çağında sonu on yıl içine koyan yorumcular vardı; Newton onlara karşı mümkün olan en uzak sınırı gösteriyor.
Newton için 2060 bir bitiş değil, bir geçiş
İkinci yanlış okuma "son" kelimesinde. Newton'un beklediği şey gezegenin ortadan kalkması değil, çağın değişmesi: Mesih'in dönüşü ve bin yıllık bir barış dönemi. Snobelen, Kudüs'teki kehanet şemalarından birinde Newton'un Vahiy'in 21 ve 22. bölümlerini özetlediğini aktarıyor — yeni bir gök ve yeni bir yer, gökten inen Yeni Kudüs, altın ve değerli taşlardan bir şehir, kıyısında yaşam ağacının büyüdüğü bir ırmak. Yani Newton'un defterindeki 2060, bir yıkım tarihi değil bir eşik tarihi.
Defterler nasıl ortaya çıktı
Newton'un ölümünden sonra bilim dışı kâğıtları aile mirası olarak Portsmouth Kontları'nın elinde kaldı. Newton Project'in arşiv tarihçesine göre 1936 yazında Viscount Lymington bu koleksiyonu satışa çıkardı; müzayede 13-14 Temmuz 1936'da Sotheby's'te yapıldı. Yüzyılların en önemli bilim arşivlerinden biri o iki günde parçalandı ve toplam yaklaşık 9.000 sterline gitti.
Salonda iki alıcı öne çıktı. Biri ekonomist John Maynard Keynes'ti; satışı kardeşi sayesinde son anda duydu ve Newton Project'in deyişiyle "ne satıldığının tam önemini satış büyük ölçüde tamamlanana kadar kavrayamadı". Sonra aracılardan ve kişilerden tek tek geri toplamaya başladı. Keynes 1946'daki ünlü "Newton, the Man" konuşmasında bu çabayı şöyle anlatıyor: "Bu saygısızlıktan rahatsız olarak, aralarında biyografik bölümün neredeyse tamamı da olmak üzere yarısını yavaş yavaş yeniden bir araya getirmeyi başardım."
Öteki alıcı, Kudüs doğumlu dilci ve koleksiyoncu Abraham Shalom Yahuda'ydı; ilgisi özellikle teoloji kâğıtlarındaydı. İkisi bir süre aynı lotlar için yarıştı, sonra iş bölüşümüne gitti: Keynes simya kâğıtlarında toplandı, elindeki bazı teoloji metinlerini Yahuda'nın simya metinleriyle takas etti. Yolculuk kimi zaman dolambaçlı oldu — Newton Project'in katalog kayıtları, örneğin SL245 numaralı lotun müzayedede kitap taciri Gabriel Wells tarafından alındığını, Yahuda'nın onu aynı yıl devraldığını, lotun içindeki yaprakların sonradan farklı bölümlere dağıldığını not ediyor.
Sonuç: simya yazmaları Keynes'in 1946'daki vasiyetiyle Cambridge'deki King's College'a; teoloji yazmaları Yahuda'nın ölümünün ardından Kudüs'teki Yahudi Ulusal ve Üniversite Kütüphanesi'ne (bugünkü adıyla İsrail Ulusal Kütüphanesi) geçti. Newton Project'in belirttiğine göre Yahuda koleksiyonu araştırmacılara ancak 1960'ların sonunda genel olarak açıldı. 2060 sayısını ilk yayımlayan David Castillejo 1981'de; Snobelen ise 1997'de, Cambridge'de doktora öğrencisiyken mikrofilm tararken aynı satıra kendi başına rastladığını yazıyor.
Keynes'in cümlesi
Bu kâğıtları okuyan ilk modern kişi, aynı zamanda onlar hakkındaki en çok alıntılanan cümleyi de yazdı. Keynes'in 1946 konuşması — kendisi o yıl öldüğü için metni kardeşi Geoffrey okudu — şöyle diyor: "Newton akıl çağının ilki değildi. O büyücülerin sonuncusuydu."
Keynes'in bu yargısı tartışmalı; Newton'un simya ve teoloji çalışmalarını fizikten ayrı bir "gizli" uğraş gibi gösterdiği için eleştirildi. Ama arşivin kendisi başka bir şey söylüyor: Newton'un masasında kehanet kronolojisi ile hareket yasaları arasında kalın bir duvar yoktu. 2060 sayısının yazıldığı kâğıdın bir yüzünde matematik, öbür yüzünde Daniel'in günleri olması tam olarak bunun resmi.
Sırada ne var
Oxford Üniversitesi Tarih Fakültesi bünyesinde yürütülen Newton Project, Newton'un basılmış ve basılmamış bütün yazılarının çevrim içi bir basımını yapmayı amaçlıyor; teoloji ve simya metinleri de bu kapsamın içinde. Katalog kayıtları yazmaların kelime sayısını, yaprak sayısını, hatta müzayede lot numarasına kadar kaynağını veriyor — yani 1936'da dağılan arşiv, bugün dijital olarak yeniden birleştiriliyor.
Açık soru şu: Newton'un kehanet kâğıtlarında ele geçirilmiş tek cümle 2060 değil. Aynı dosyalarda tarih verilmeyen onlarca hesap, yarım kalmış şema, kendi kendini düzelten taslak var. Tarihçilerin işi, 2060'ı bir manşet olarak değil, bu bütünün bir dipnotu olarak okuyabilmek. Newton'un kendisi de aynı şeyi istiyordu: kâğıda yazdığı gibi, mesele, sonun ne zaman olacağını söylemek değil, söylemeye kalkanları durdurmaktı.
Fotoğraf: Godfrey Kneller, Public domain, Wikimedia Commons
