Şanghay'ın 1933 Beton Labirenti: Hayvanı Kendi Kendine Yürüten Bina
Şanghay'daki 1933 yapımı mezbaha binası, 26 eğimli köprüyle hayvanı itmeden yukarı çıkaran bir dolaşım makinesiydi. Bugün sanat kümesi; tasarımı modern hayvan refahı ilkeleriyle örtüşüyor.
Şanghay'ın Hongkou ilçesindeki dört katlı beton bloğa girenler çoğu zaman aynı şeyi fark eder: yukarıya nasıl çıktığınızı tam olarak anlamazsınız. Ortadaki avluya doğru farklı genişlik ve açılarda 26 eğimli köprü uzanıyor; merdivenler birbirinin altından geçiyor, rampalar beklemediğiniz yerde yön değiştiriyor. Bu karmaşa bir mimari gösteri değildi. 1933'te tamamlanan yapı, sığırların arkadan itilmeye gerek kalmadan kendi kendine üst kata yürümesi için kurulmuş bir dolaşım makinesiydi.
Bina bugün 1933 Old Millfun adıyla biliniyor; galeriler, dükkânlar, kafeler ve etkinlik salonlarıyla dolu bir kültür-alışveriş kümesi. Asıl işlevi mezbahaydı: New Atlas'ın aktardığına göre bölgenin en büyüklerinden biri. İlgi çekici olan da burası. Yapıyı özel kılan şey cephesindeki Art Deco süslemeler değil, hayvanların yapı içindeki hareketini mimariyle yönetme fikri. Yani bugün "hayvan refahı mimarisi" diye konuştuğumuz tasarım yaklaşımının, kavram henüz adlandırılmamışken inşa edilmiş bir örneği.
Bu, binayı romantikleştirmek anlamına gelmiyor. Yapının amacı hayvanı korumak değil, süreci verimli ve sorunsuz kılmaktı. Ama kullanılan araçlar — görüş alanını kapatmak, geri dönüşü imkânsızlaştırmak, kaymayı önlemek — yetmiş yıl sonra hayvan davranışı literatürünün önerdiği araçlarla şaşırtıcı biçimde örtüşüyor.
Kare yer, yuvarlak gök
Planın mantığı iki geometrinin iç içe geçmesine dayanıyor. Dışta dikdörtgen bir kabuk var; içte dairesel bir çekirdek. New Atlas ve Çin turizm yayını TravelChinaGuide'ın aktardığı yoruma göre bu kurgu, Çin düşüncesindeki "gök yuvarlak, yer kare" (天圆地方) anlayışına gönderme yapıyor: sabit, taşınmaz bir çerçevenin içinde dönen bir hareket.
İşlev de bu bölünmeye göre dağıtılmış. New Atlas'ın anlatımıyla dış dikdörtgen hacim hayvan bölmelerine ve soğutma odalarına ayrılmış, dairesel iç halka ise işlem salonlarını barındırıyordu. Dolayısıyla dışarıdan içeriye doğru tek yönlü bir akış kuruluyor: bekleme alanından çekirdeğe.
Yapının sahibi, dönemin Şanghay'ında uluslararası imtiyaz bölgesini yöneten kurul olan Shanghai Municipal Council'dı. Tasarım ise İngiliz bürosu Balfours'a ait — New Atlas, İspanyol mimarlık yayını Metalocus ve TravelChinaGuide bu ismi veriyor. Mimarlık arşivi Hidden Architecture ise tasarımcıyı "Andrew Balfour" diye kişi adıyla anıyor; iki adlandırma arasındaki fark kaynaklarda çözülmüş değil.
Yirmi altı "hava köprüsü"
Binanın kalbi, kaynakların "air bridge" (hava köprüsü) dediği eğimli geçitler. New Atlas ve TravelChinaGuide'a göre sayısı 26 ve genişlikleri birbirinden farklı; her köprü belirli bir hayvan türünün boyutuna göre ölçülendirilmiş. Köprüler dış kabuğu dairesel çekirdeğe, farklı kotlardan bağlıyor.
Tasarımın ayrıntıları davranış üzerine kurulu. New Atlas'ın sıraladığı özellikler şunlar: yüksek beton korkuluklar hayvanın dışarıyı görmesini engelliyor, merdiven kovaları geri dönmeye yer bırakmayacak kadar daralıyor, rampaların yüzeyi ise çakıllı dokuyla bitirilmiş. Hidden Architecture bu pürüzlü yüzeyin ıslak zeminde bile tutunma sağladığını yazıyor. Yani sürüyü iten bir işçi gücü yerine, hayvanı tek bir yöne mecbur bırakan bir geometri var.
Bir ayrıntı da insan tarafını düşündürüyor: TravelChinaGuide, spiral merdivenlerin yaklaşık bir kişi genişliğinde ve yumuşak yaylı olmasını, çalışanın gerektiğinde hızla uzaklaşabilmesine bağlıyor. Bu yorumun birincil belgesini bulamadık; aktarıldığı gibi not düşüyoruz.
Elli santimlik içi boş duvar
Yapının ikinci mühendislik kararı iklimle ilgili. Hem Hidden Architecture hem TravelChinaGuide, dış duvarların yaklaşık 50 santimetre kalınlığında ve içinin boş olduğunu belirtiyor. Bu boşluk bir hava yastığı gibi çalışıyor: Şanghay'ın bunaltıcı yazında bile iç mekân serin kalıyor. Mekanik soğutmanın pahalı ve sınırlı olduğu bir dönemde, soğuk zinciri gerektiren bir tesis için bu küçük bir ayrıntı değil.
Havalandırma da aynı mantıkla kurgulanmış. Cephedeki kafes desenli pencereler, TravelChinaGuide'ın aktardığına göre şehrin hâkim rüzgâr yönü olan batıya bakacak biçimde yerleştirilmiş; böylece yapı doğal çekişle kendini havalandırıyor. Aynı kaynak pencerelerin batıya dönük olmasına inanç temelli bir açıklama da ekliyor — batıdaki "cennet" yönüne bakmanın hayvanlar için daha iyi bir yeniden doğuş sağladığı düşüncesi. Bu ikinci açıklamanın belgelenmiş bir dayanağı yok; yapıya sonradan eklenmiş bir anlatı olması muhtemel.
Mimarlık ağırlıklı gezi yazarı Randomwire ise taşıyıcı sistemde kullanılan çimento agregasının Birleşik Krallık'taki Portsmouth'tan getirildiğini yazıyor.
| Yapım yılı | 1933 |
|---|---|
| Konum | Hongkou, Şanghay |
| Tasarım | Balfours (İngiliz büro) |
| İlk sahibi | Shanghai Municipal Council |
| Alan | 31.700 m² (Metalocus, TravelChinaGuide) · 32.500 m² (Wikipedia, tesis yönetimi verisi) |
| Kat sayısı | 4 (Hidden Architecture) · 5 (CGTN) |
| Eğimli köprü | 26 |
| Dış duvar | ~50 cm, içi boş |
| Onarım | 2008 · Zhao Chongxin |
Doksan yıl sonra: eğrisel rampalar
Binanın dolaşım mantığı, hayvan davranışı alanındaki modern tasarım ilkeleriyle karşılaştırıldığında tuhaf bir akrabalık ortaya çıkıyor. Colorado State University'de hayvan bilimi profesörü olan ve çiftlik tesisleri tasarımıyla tanınan Temple Grandin, kendi sitesinde yayımladığı davranış ilkelerinde eğrisel geçitleri iki gerekçeyle savunuyor. Grandin'in ifadesiyle: "Eğrisel bir geçit iki nedenle daha verimlidir. Birincisi, hayvanın geçidin diğer ucunda ne olduğunu neredeyse oraya varana kadar görmesini engeller." İkinci neden, hayvanın geldiği yöne dönme eğilimini tasarımın lehine çevirmek.
Grandin aynı metinde kapalı yan yüzeylerin önemini de vurguluyor: "Yükleme rampaları ve geçitler, hayvanların geniş açılı görüşleriyle dışarıdaki dikkat dağıtıcıları görmesini engellemek için dolu yan duvarlara sahip olmalıdır." Gerekçesi fizyolojik: sığır ve domuzların görüş alanı 300 dereceyi aşıyor, bu yüzden yanlardan görünen hareketli nesneler hayvanı durduruyor ya da ürkütüyor. Grandin ayrıca beton rampalarda basamaklı yüzey öneriyor, çünkü kirlendiğinde bile tutunma sağlıyor.
1933 yapısının yüksek dolu korkulukları, kıvrımlı rampaları ve pürüzlü zeminleri bu üç ilkenin tamamına denk geliyor. Bu bir öncülük iddiası değil: Grandin'in çalışması gözleme ve ölçüme dayanıyor, Şanghay'daki tasarımın böyle bir araştırma temeli olduğuna dair bir kayıt yok. Daha makul okuma şu: pratik mühendislik, aynı hayvan davranışıyla karşılaştığında benzer çözümlere varıyor.
Mezbahadan sanat kümesine
Yapı asıl işlevini uzun süre korudu. New Atlas, tesisin 2002'de kapandığını yazıyor; Wikipedia ise yenileme çalışmalarının 1998'de başladığını aktarıyor. Randomwire'a göre arada bina ilaç üretimi ve soğuk hava deposu olarak da kullanıldı, sonra bir süre boş kaldı. Bu takvim kaynaklar arasında net değil.
Dönüşüm üzerinde uzlaşma var: Metalocus'a göre 2008-2010 arasında, mimar Zhao Chongxin yönetiminde, yaklaşık 100 milyon RMB bütçeyle 31.700 metrekarenin tamamı yenilendi. New Atlas onarımın 2008'de tamamlandığını belirtiyor. Bugün içinde galeriler, gösteri alanları, dükkânlar ve zincir kafeler var. Metalocus yapıyı "Şanghay'ın seçkin modern yapıları" kapsamında koruma altında gösteriyor; New Atlas da kültürel koruma statüsünden söz ediyor. Resmî liste numarası ve tescil tarihini doğrulayamadık.
Dezeen'in yayımladığı video turda yapının iç avlusu ve köprüleri görülüyor.
Açık kalan sorular
Kaynakların ortak noktası bir cümlede toplanıyor: hem Hidden Architecture hem CGTN, bu yapıyı "türünün dünyada kalan son örneği" diye tanımlıyor. Bu iddianın kapsamı belirsiz — benzer rampalı tesislerin başka şehirlerde hiç yapılmadığı mı, yoksa yapıldıysa ayakta kalmadığı mı kastediliyor, kaynaklar söylemiyor.
Cevabı aranmaya değer ikinci soru şu: Balfours bürosunun elinde hangi bilgi vardı? 1930'ların başında hayvan davranışına dair sistematik bir yayın külliyatı yoktu; dolayısıyla bu geometri büyük olasılıkla sahadaki deneme-yanılmadan, mezbaha işletenlerin birikiminden geldi. Büronun çizim ve raporları bir arşivde duruyorsa, "hayvan refahı mimarisi"nin tarihi yetmiş yıl geriye çekilebilir. Şimdilik elimizde yalnızca binanın kendisi var: hâlâ ayakta duran, hâlâ insanları yukarıya çıkardığını fark etmeden taşıyan bir beton diyagram.
Fotoğraf: Lloyd Tudor, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
