İçine girilen 221 mercekli şişme oda: camera obscura'nın böcek gözü hâli

Buradaki ilginçlik mercek sayısı değil, aygıtın ne yapmadığı. Kaydeden hiçbir parça yok: görüntü bir algılayıcıya düşmüyor, hiçbir sunucuya gitmiyor, kimsenin telefonunda birikmiyor. Yüzlerce "kamera" aynı anda çalışıyor, ama ürettikleri tek şey siz içinde durduğunuz sürece var olan bir görüntü. Fotoğrafın icadından yüzyıllar önce kurulmuş bir optik düzenek, görüntünün sınırsız çoğaldığı bir çağda tam tersini yapıyor.

Camera obscura: karanlık odanın tek kuralı

Camera obscura, Latince "karanlık oda" demek. Kuralı tek cümleyle anlatılabilir: ışık düz çizgiler hâlinde yayıldığı için, karanlık bir hacmin duvarındaki çok küçük bir delikten giren ışınlar karşı yüzeyde dışarının görüntüsünü oluşturur. Üstten gelen ışın alta, alttan gelen üste düştüğü için görüntü hem baş aşağı hem yanlardan ters çıkar.

Düzeneğin tek açmazı delik boyutudur. Delik küçüldükçe görüntü keskinleşir ama kararır; büyüdükçe parlaklaşır ama bulanıklaşır, çünkü her noktadan gelen ışık yüzeyde bir leke hâlinde yayılır. Deliğin önüne bir mercek konduğunda bu açmaz çözülür: mercek geniş bir delikten giren ışığı yeniden tek noktada toplar, görüntü hem parlak hem seçik olur. Pneuhaus'un yapısında da her hücrenin dışında bir mercek var; iğne deliğinin modern hâli.

Bin yıllık deney: el-beytü'l-muzlim'den Kepler'e

İlkenin yazıya geçmesi çok eski. MÖ 4. yüzyıla ait Çince Mozi metinlerinde bir delikten geçen görüntünün ters döndüğünden söz edilir. Aristoteles (MÖ 384-322), Problemler'in XV. kitabında kare bir delikten geçen güneş ışığının yerde neden yuvarlak bir leke bıraktığını sorar. Euklides, MÖ 300 dolaylarındaki Optika'sında görmenin matematiksel bir tasvirini kurar.

Olayı deneye bağlayan ise İbn el-Heysem (965-1040), Latin dünyasının Alhazen dediği Basralı matematikçi. 11. yüzyılın başında yazdığı Güneş tutulmasının biçimi üzerine adlı risalesi, bu olgunun bilinen ilk deneysel ve matematiksel çözümlemesi sayılıyor: deliğin genişliği değiştikçe yüzeydeki görüntünün nasıl bozulduğunu ölçerek, delik ile odak arasındaki ilişkiyi tanımlar. Deneylerini yaptığı karanlık hücreye Arapça el-beytü'l-muzlim, yani "karanlık ev" diyordu; terim Latinceye camera obscura olarak geçti. Yedi kitaplık büyük eseri Kitâbü'l-Menâzır (yaklaşık 1027), ışığın doğrusal yayıldığını ve görmenin gözden çıkan ışınlarla değil göze giren ışıkla gerçekleştiğini ortaya koyar. Eser 12. ve 13. yüzyıllarda Latinceye çevrildi ve Avrupa'daki optik çalışmalarının zeminini kurdu.

Bundan sonrası bir aygıt tarihidir. Leonardo da Vinci'nin 1502 tarihli notu, düzeneğin bilinen en açık tarifi kabul ediliyor; Codex Atlanticus'ta konuyla ilgili yaklaşık 270 çizim var ve Leonardo bu sayfalarda insan gözünü doğrudan karanlık odayla karşılaştırır. 1558'de Giambattista della Porta, Magia Naturalis'te deliğin önüne dışbükey bir mercek koyup görüntüyü kâğıda düşürmeyi, yani aygıtı bir çizim aracı olarak kullanmayı önerir; o da gözü camera obscura'ya benzetir. "Camera obscura" ifadesini bugünkü anlamıyla ilk kullanan kişi ise Johannes Kepler'dir: 1604 tarihli Ad Vitellionem Paralipomena.

Vermeer tartışması: tablolar mercekten mi geçti?

Aygıtın ressamlarca kullanılıp kullanılmadığı, sanat tarihinin en uzun süren açık sorularından biri. En bilinen örnek Johannes Vermeer. Mimarlık araştırmacısı Philip Steadman, Oxford University Press'in 2001'de yayımladığı Vermeer's Camera kitabında şu ölçümü öne sürer: Vermeer'in aynı odayı gösteren tablolarından en az altısında, o odaya kurulacak bir karanlık odanın arka duvarına düşüreceği görüntünün boyutu, tuvalin boyutuyla birebir aynı çıkıyor. Steadman bunu, ressamın görüntüyü doğrudan izleyerek çalıştığının güçlü bir göstergesi sayıyor.

Karşı görüş de güçlü ve kanıtın niteliğine dayanıyor. Vermeer yöntemi üzerine tek satır yazmadı; elimizde hazırlık çizimi yok; atölyesinin ölümünden sonra tutulan dökümünde mercek, kutu ya da benzeri bir optik araç geçmiyor. Resimlerdeki yumuşak odak ve ışık lekeleri gibi "mercek izi" sayılan özelliklerin dönemin boyama alışkanlıklarıyla da açıklanabileceği söyleniyor. Yani elimizdeki her şey dolaylı: Steadman'ın ölçümü açıklanması zor bir denk gelişi gösteriyor, ama kesin kanıt değil. Pneuhaus'un yapısının anlamlı yanı da burada; ressamın gördüğü şeyin nasıl bir şey olduğunu tartışmadan önce içine girip bakmayı sağlıyor.

Bileşik göz: 221 mercek neden?

Yapıtın adındaki compound, böceklerin bileşik gözüne gönderme. Bir sineğin ya da yusufçuğun gözü tek mercekli bir küre değil; ommatidyum denen yüzlerce, bazen on binlerce küçük birimden oluşur. Her ommatidyum kendi korneası, kendi merceği ve kendi ışık alıcı hücreleriyle bağımsız bir algı ünitesidir ve yalnızca kendi baktığı yönden gelen ışığı toplar.

Bileşik gözün iki temel tipi var. Apozisyon gözlerde her birim ayrı ve ters bir görüntü oluşturur, komşu açılardan gelen ışık emilir. Süperpozisyon gözlerde ise birimlerin topladığı ışık birleşip tek ve düz bir görüntü verir; gece uçan böceklerde, mayıs sineklerinde, karides ve ıstakoz gibi kabuklularda farklı türevleri görülür. Takas her iki tipte de aynı: bileşik göz çok geniş bir görüş açısı ve hızlı hareketi yakalama yeteneği kazanır, buna karşılık tek açıklıklı bir gözün çözünürlüğüne hiçbir zaman ulaşamaz.

Pneuhaus'un yaptığı, bu takası mimariye çevirmek. designboom'da yayımlanan ilk sürümün anlatımında 109 hücrelik sayının "bir işçi karıncanın gözündeki birim sıklığı civarı" olduğu belirtiliyor. 221 mercekli üçüncü sürümde yukarı bakan açıklıklar gökyüzünü, yana bakanlar ağaçları, binaları ve çevredeki diğer insanları iç yüzeye düşürüyor. Tek bir panoramik görüntü değil, yüzlerce ayrı ve birbirine yakın bakış açısı; tam olarak bir böceğin beyninin birleştirmek zorunda olduğu veri.

Neden hava ve kumaş?

Stüdyonun adı da bu tercihi anlatıyor: pneu, havayla ilgili demek. Pnömatik yapı, taşıyıcı iskelet yerine içindeki havanın basıncıyla ayakta duran yapıdır. Pneuhaus, 2014'te Rhode Island'da kurulan üç kişilik bir stüdyo: Matthew Muller ile August Lehrecke mobilya tasarımı eğitimlerini Rhode Island School of Design'da, Levi Bedall mimarlık eğitimini Ohio State University'de tamamladı. Shelburne Museum'un sergi tanıtımında kendilerini "neredeyse yalnızca kumaş ve havayla çalışan" mimar, tasarımcı ve sanatçılar olarak tanımlıyorlar.

Kumaş burada yalnızca bir malzeme kararı değil, aygıtın çalışma biçimi. İlk Compound Camera'nın anlatımına göre 109 hücrenin dışı ışık geçirmeyen opak kumaş, içi yarı saydam kumaştı; şişirildiğinde her hücrenin dışındaki tek büyüteç, ters görüntüyü içteki yarı saydam yüzeye düşürüyordu. Bu yüzey yumuşak olduğu için ziyaretçi elini bastırdığında mercek ile perde arasındaki uzaklık değişiyor, yani odak kayıyor. Stüdyo bunu gözün odaklanmak için kasılıp gevşemesine benzetiyor. Sert bir kubbede böyle bir şey mümkün değil: görüntüyle oynamak, yapıyı katlayıp başka bir şehre götürmek, bir meydanda birkaç saatte kurmak ancak havayla olur.

İki sürüm, aynı ilke

Aşağıdaki sayılar ilk sürüm için Core77 Design Awards ve designboom'daki proje kayıtlarından, üçüncü sürüm için Colossal'ın aktardığı ölçülerden derlendi.

Sırada ne var

Sayı dokuz yılda ikiye katlandı: 109'dan 221'e. Açık soru da bu artışın neye yaradığı. Daha fazla mercek daha çok bakış açısı demek, ama bileşik gözün takası burada da geçerli; her hücre küçüldükçe tek tek görüntüler de küçülüyor. Stüdyo üçüncü sürümün mercek türü, kumaş yapısı ve hücre geometrisi gibi teknik ayrıntılarını henüz yayımlamadı, dolayısıyla üç sürümün optik olarak nasıl karşılaştırıldığını söylemek şimdilik mümkün değil.

Daha ilginç olanı belki şu: bu yapı kalıcı değil, sökülüp gidiyor ve içinde geçirdiğiniz zamandan hiçbir dosya kalmıyor. Bin yıl önce Basra'da karanlık bir hücrede deliğin boyunu değiştirip görüntüyü ölçen adamdan bu yana, görüntü üretmek giderek daha kolay ve daha kalıcı hâle geldi. Minneapolis'te üç gün duran bu şişme oda, aynı optiği kullanıp tam ters yönde ilerliyor: görüntüyü saklamak değil, yalnızca görmek.

Fotoğraf: Athanasius Kircher, Public domain, Wikimedia Commons