Eczane kavanozundaki mamut: fosiller neden tek boynuzlu at sayıldı

Burada asıl ilginç olan yanılgının kendisi değil, neden bu kadar uzun sürdüğü. Elinde dev bir kemik olan bir ortaçağ ya da erken modern Avrupalının o kemiği koyabileceği bir raf yoktu: "soyu tükenmiş hayvan" diye bir kategori henüz kurulmamıştı ve kurulması dinî açıdan sakıncalıydı. Omurgalı paleontolojisi tam da bu kategorinin kurulmasıyla doğdu. Paleontolog Donald R. Prothero'nun Columbia University Press'ten bu yıl çıkan kitabı The Story of the Mammals in 25 Discoveries, bu gecikmenin haritasını çıkarıyor; Live Science'ın yayımladığı bölüm de kitabın bu kısmından alınmış.

Dev kemikleri, dev insanlar sayıldı

Prothero'nun aktardığına göre iş antik çağda başlıyor. Yunan filozof Empedokles (MÖ 492-432) Sicilya'dan çıkan dev kemiklerden söz etti; bunlar bir dev ırkının kalıntısı sayılıyordu. Romalı yazar Yaşlı Plinius (MS 23-79) toprakta fosil fildişi bulunduğunu yazdı. Romalı tarihçi Suetonius'a (MS 69-122) göre İmparatör Augustus'un, Pompei yakınlarındaki Capri adasında bulunmuş büyük kemiklerden oluşan bir koleksiyonu vardı.

Fil kafatasının ortasındaki o büyük boşluk -ki hortum için açılmıştır- tek bir göz yuvası gibi okundu. Sonuç: tek gözlü kiklopların kafatasları.

Mantık hatalı değildi; veri eksikti. Ortada bir fil kafatası olduğunu bilmek için fil anatomisini bilmek, onu da bir kıyas sistemine oturtmak gerekiyordu. İkisi de yoktu.

Ortaçağın yorum seçenekleri: tufan, ejderha, aziz

Ortaçağda bu kemikler yine dev insanlara ya da Nuh tufanında boğulan canavarlara (Tekvin 6:4) atfedildi. Prothero'nun kitabından alınan bölümün başlığını veren ayrıntı da burada: Sibirya'dan gelen devasa dişler, efsanedeki tek boynuzlu atın boynuzu ya da ejderha dişi sayılıyordu. Bazı yerlerde mamut dişleri ve omurları aziz kalıntısı olarak saygı görüyordu.

Prothero'nun cümlesi listeyi özetliyor: akla gelen hemen her olasılık önerildi, soyu tükenmiş fillerin kemikleri olmaları dışında.

Kaşgarlı Mahmud'un sözlüğündeki iz

Aynı malzeme doğuda başka bir adla dolaşıyordu: hutu. Bîrûnî (973-1048) bunu "el-hutuvv" diye kaydetti; bir hayvandan geldiğini, çok talep gördüğünü ve Çinlilerin hazinelerinde saklandığını, Kırgız topraklarından geldiğini, Mısır'da talebin yüksek olduğunu yazdı.

Yaklaşık 1075'te tamamlanan Dîvânu Lugâti't-Türk'te Kaşgarlı Mahmud da kelimeyi veriyor: Çin'den getirilen bir deniz balığının boynuzu; bıçak saplarında kullanılır. Narvalın bir deniz memelisi olduğu düşünülürse, "deniz balığı" tahmini dönemin bilgisiyle hiç fena bir çıkarım değil.

Hutu'nun ne olduğu hâlâ kapanmış bir dosya değil. Önerilen kaynaklar arasında narval, mors ve mamut fildişi; boğa, keçi ve kuş alın kemikleri; yılan, balık ve hipopotam dişleri, hatta bir ağaç kökü var. Chris Lavers ile Mark Knapp'ın Archives of Natural History dergisinde 2008'de yayımladığı incelemesi en olası kaynak olarak misk öküzünün boynuz tabanını işaret ediyor, bazı örneklerin mamut fildişi olabileceğini de ekliyor.

Yani "fosili yanlış okumak" Avrupa'ya özgü bir tuhaflık değil. Aynı malzeme, aynı dönemde, üç ayrı kültürde üç ayrı hikâyeye bağlanmıştı.

1613: fil mi, dev mi

Erken 17. yüzyılda Fransa'nın güneydoğusunda, Langon yakınlarındaki bir kum ocağından çıkan dev kemikler, bir zamanlar Galya'da dolaşan ve MÖ 101'de Romalılar karşısında yenilen Germen Teuton kabilelerinin kalıntısı diye ülke içinde gezdirildi.

1613'te tanınmış anatomist Riolan bu yoruma itiraz etti: kemikler bir filin kemikleriydi. Prothero'nun anlattığına göre bunun ardından hekimler ve anatomistlerle, kemiklerin dev insanlara ait olduğunu söyleyen berber-cerrahlar arasında sert bir tartışma çıktı. Başka görüşler de vardı: kemikler ya sahtekârlıktı ya da toprağın içinde dolaşan gizemli "biçim verici güçler"in (Latincesi vis plastica) ürünüydü. Bir kesim de anatomistleri, kutsal metindeki dev anlatısını sorgulamakla eleştirdi.

Tartışma 1618'de hiçbir şey çözülmeden söndü. Sonraki iki yüzyıl boyunca yeni buluntuların çoğu yine dev insan diye okundu.

Yeni Dünya'da aynı okuma

1519'da İspanyol kâşif Hernán Cortés, Azteklerin fethi sırasında dost Tlascalan halkından armağan olarak bir "dev" kemiği aldı. Kemiği, Yeni Dünya'da bir zamanlar devlerin yaşadığının kanıtı olarak İspanya kralına gönderdi.

1706'da Massachusetts Bay Kolonisi'nin rahibi Cotton Mather, benzer kemikleri "Nuh tufanında boğulan tanrısız devlerin kalıntıları" ilan etti. Bir kısmını Londra'daki Royal Society'ye gönderip bu "kötücül dev"in belgelenmesini istedi; o sırada kutsal metin yorumcuları Âdem'in boyunu 123 fit 9 inç, yani yaklaşık 37,7 metre hesaplıyordu.

Royal Society bu kemikler hakkında hiç görüş bildirmedi. Prothero, o tarihte üyelerin çoğunun Tekvin'in birebir okunmasına kuşkuyla baktığını yazıyor. Yani kurum sessiz kalmayı seçmişti.

Yok oluşun kendisi neden kabul edilemezdi

Dinî dogmanın etkisine bir fikir daha ekleniyordu: İlahi İnayet. Her şeye gücü yeten ve iyiliksever bir Tanrı, yarattığı hiçbir canlının yok olmasına izin vermezdi. Alexander Pope, An Essay on Man (1734) şiirinde bunu şöyle yazar: "her şeyin Tanrısı olarak eşit bir gözle bakan; bir kahramanın can vermesine de bir serçenin düşmesine de."

Dönemin yaygın şeması "büyük varlık zinciri"ydi: hayvanlar insana, insan meleklere, melekler Tanrı'ya bağlıydı. Zincirin bir halkasının kopması, zincirin tümünün çökmesi anlamına gelirdi. Pope aynı şiirde bunu da yazmış: "Bir basamak kırılırsa büyük ölçek yıkılır; Doğa'nın zincirinden hangi halkaya vurursan, onuncusu ya da on bininci olsun, zinciri aynı biçimde koparır."

Bunun pratik sonucu şu: bir fosil yalnızca bir bilmece değil, bir tehditti. 1700'lerin sonunda bulunan fosillerin çoğunun yaşayan karşılığı olmadığı giderek belirginleşti. Dünyanın uzak köşeleri taranıyordu ve dev hayvanlar Güney Amerika'da, Afrika'da ya da Doğu Hint Adaları'nda saklanmıyordu. Paris ve Londra'da bulunan hipopotam kemikleri açıkça tropik hayvanlara aitti, ama bu kez de "büyük tufanda tropiklerden sürüklendiler" denildi.

Aynı kemik, değişen kimlik

Aşağıdaki tablo, Prothero'nun kitabından alınan bölümdeki örneklerle Einhornhöhle kazı kayıtlarını bir arada veriyor.

Buluntu	O çağın okuması	Bugünkü kimliği
Akdeniz'de fil kafatası	Tek gözlü kiklopun kafatası	Fil kafatası; ortadaki boşluk hortum için
Sibirya'dan kıvrık dev dişler	Tek boynuzlu at boynuzu ya da ejderha dişi	Mamut fildişi
Harz'daki mağara kemikleri	"Unicornu fossile"; öğütülüp ilaç yapılıyordu	Mağara ayısı, mamut, mağara aslanı
Langon'daki dev kemikler	Dev Teutonların kalıntısı	Fil benzeri bir hayvan (1613'te Riolan'ın önerisi)
Big Bone Lick (Kentucky) dişleri	"Amerikan incognitum"	Amerikan mastodonu, Mammut americanum

Kilidi açan diş

Dönüm noktası Ohio Irmağı'ndan geldi. 1739'da Charles le Moyne, yani ikinci Baron de Longueuil, Fransız ve yerli birliklerle Montreal'den güneye doğru bir sefere çıktı. Irmak boyunda bir yerde, üç file benzeyen kalıntılar buldu. Sefer 1740'ta sona erdiğinde kemikleri toplayıp New Orleans'a, oradan Paris'e gönderdi; Fransız doğa bilimcilerinin dikkatini böyle çekti.

1740'lar ve 50'lerde bölgedeki İngiliz yerleşimciler, Kentucky'deki Big Bone Lick'ten daha fazla kemik gönderdi: İngiltere'ye ve Amerika'da Benjamin Franklin'e. Kemiklerin çoğu, özellikle dişler, fillere ve mamutlara benziyordu; ama azı dişleri bilmeceydi. Yaşayan hiçbir file benzemiyorlardı, oysa hayvan fil boyundaydı. Bugün biliyoruz ki bunlar Amerikan mastodonu, Mammut americanum örnekleriydi. Franklin dişleri etçil bir hayvanı andırır buldu; sonradan o da başkaları da hayvanın otçul olduğuna karar verdi.

1769'da ünlü İngiliz anatomist William Hunter etçillik fikrini ciddiye aldı ve bunun gerçek bir fil değil, bağımsız olarak fildişi geliştirmiş bir "sözde fil", bir "Amerikan incognitum"u -Latincede "bilinmeyen"- olduğunu öne sürdü. Prothero'nun aktardığı satırlar, bir anatomistin kaleminden çıktığı düşünülürse çarpıcı: "Bir kaplanın çevikliği ve yırtıcılığıyla bu canavar... Ve bu hayvan gerçekten etçilse, ki bundan kuşku duyulabileceğine inanmıyorum, filozoflar olarak buna üzülsek de, insanlar olarak tüm soyunun büyük olasılıkla tükenmiş olmasına şükretmekten başkasını yapamayız."

Dikkat edilecek nokta: Hunter burada yok oluşu bir olasılık olarak söylemekle kalmıyor, ona şükrediyor. Yine de Prothero'ya göre bu erken öneri zamanın doğa bilimcileri arasında kabul görmedi.

Buffon diye bilinen Georges Louis Leclerc (1707-1788), 1749 tarihli Théorie de la terre'de ikisinin ortasında durdu: soyu tükenmiş sanılan hayvanların çoğu herhalde bilinmeyen bir bölgede saklanıyordu, ama mamut ve "incognitum" gibi büyük kara memelileri gerçekten yok olmuş olabilirdi.

1778'e geldiğinde Buffon, bu yok oluşu Dünya'nın erken tarihindeki şiddetli altüst oluşlara bağlıyordu. O dönemde iklim daha sıcaktı ve kutup bölgeleri bir zamanlar tropikti; bu yüzden "filler", yani mamutlar, Sibirya'da yaşayabilirdi. Sonuç, kutsal metne dayanmayan ve çok daha yaşlı bir Dünya oldu: Buffon 75.000 ile 3.000.000 yıl arası bir yaş önerdi, birebir okuma yapan yorumcuların istediği 6.000 yılın yerine.

Sorbonne'un ilahiyatçıları bundan hoşnut olmadı. Prothero'nun notuna göre Buffon kralın korumasında olduğu için bir bedel ödemedi; ama fikirleri de geniş kabul görmedi.

Cuvier: birkaç kemikten bütün hayvan

Yok oluşu kanıtlayan kişi Baron Georges Cuvier (1769-1832) oldu. Prothero'nun aktardığına göre Cuvier'den önce doğa tarihi pul koleksiyonculuğuna benziyordu: amatör doğa bilimciler uzun tür listeleri ve betimlemeler derliyor, bu canlıların anatomileri arasındaki benzerlikleri çözümlemiyordu.

Cuvier çok sayıda farklı hayvanı diseke ederek altta yatan benzerlikleri ve ayrımları buldu. Karşılaştırmalı anatomi böyle kuruldu ve o günden beri biyolojinin temelinde duruyor. Doğa bilimcilerle kâşifler ona fosil kemik gönderiyordu; birçok soyu tükenmiş hayvanı ilk doğru betimleyen kişi o oldu. "Büyük Incognitum" diye bilinen o bilmeceli dişleri çözdü: fil benzeri mastodonların dişleriydi. Bugün mosasaur dediğimiz büyük deniz kertenkelelerini de doğru çözümledi. Omurgalı paleontolojisinin kurucusu sayılması bu yüzden.

Cuvier'in en bilinen katkısı "parçaların bağıntı yasası": belirli anatomik özellikler birlikte bulunma eğilimindedir. Etçilsen keskin dişler ve pençeler; otçulsan düz öğütücü dişler ve toynaklar. Bu yasa sayesinde paleontologlar birkaç kilit kemikten hayvanın bütününü kurabiliyor, çünkü geri kalan anatomi büyük ölçüde öngörülebilir.

Prothero bir ayrıntıyı da aktarıyor: Cuvier'in ölümünden sonra beyni tartıldı, 1830 gram çıktı; ortalamanın 400 gram üzerinde ve o güne dek ölçülmüş her beyinden 200 gram ağır. Bu ölçümün kendisi dönemin bilim anlayışına dair bir belge; beyin ağırlığını zekâ ölçüsü sayan yaklaşım bugün geçerli değil.

Kapanmayan dosya

Hikâyenin en ünlü nesnesi hâlâ tartışmalı. 1663'te Quedlinburg yakınlarından çıkan kemiklerden kurulan iki bacaklı "tek boynuzlu at" iskeletinin kime ait olduğu kaynaklarda aynı değil. Bir anlatı, hava pompasının mucidi ve Magdeburg kentinin yöneticisi Otto von Guericke'yi iskeletin kurucusu sayıyor. Osnabrück'te sergilenen modelin künyesi dahil başka kaynaklar ise Guericke'nin herhangi bir yeniden kurma yapmadığını, yalnızca bir kemik buluntusunu betimlediğini; çizimlerin ve varsayımların Michael Bernhard Valentini ile Leibniz'e ait olduğunu yazıyor.

Leibniz'in Protogaea'sının yayın takvimi de bu karışıklığa katkıda bulunuyor. Metin 1691-1693 arasında yazıldı, Latince bir özeti 1693'te Leipzig'de Acta Eruditorum'da çıktı, tam metin ise ancak 1749'da Göttingen'de basıldı. Yani ünlü çizim okura ulaştığında yazarı otuz üç yıldır hayatta değildi.

Bu arada aynı nesneler sınıf değiştirdi. Potsdam'daki Museum Barberini, 25 Ekim 2025 - 1 Şubat 2026 arasında Paris'teki Musée de Cluny ile birlikte "Einhorn. Das Fabeltier in der Kunst" sergisini açtı; yaklaşık dört bin yıla yayılan 150 kadar eser, Cluny'nin 1484-1538 tarihli altı duvar halısı da dahil. Sergide yer alan 1740 tarihli iki cam kavanozun etiketleri hâlâ okunuyor: biri "gerçek tek boynuzlu at", öbürü "kazılmış tek boynuzlu at". Artık ilaç değil, bir düşünme biçiminin belgesi olarak duruyorlar.

Açık kalan soru şu: bir buluntuyu kavram dağarcığımızda karşılığı olmadığı için yanlış yere koyuyor muyuz, bugün de? Hutu'nun kaynağı bin yıl sonra hâlâ kesinleşmedi. Cuvier'in yaptığı şey yeni bir fosil bulmak değildi; var olan fosilleri koyabileceği yeni bir raf kurmaktı.

Fotoğraf: Wilfried Wittkowsky, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons