En çok alıntılanan üç edebî söz, asıl metinde bambaşka şey anlatıyordu

Neden önemli? Çünkü özdeyiş bir sıkıştırma aracıdır: uzun bir düşünceyi taşınabilir hale getirir, ama taşınırken bagajını bırakır. Geride kalan cümle akılda kalıcıdır, çoğu zaman da yazarının savunduğunun tersini savunur. Bir sözü “bilmek” ile onun ne için söylendiğini bilmek arasındaki fark, işte bu bagajda duruyor.

Stein'ın gülü: felsefe değil, bir kadının adı

Gertrude Stein (1874-1946), Paris'te yaşayan Amerikalı bir yazardı; evi dönemin ressam ve yazarlarının uğrak yeriydi, kendi metinleri ise tekrar ve ritimle dili söküp takan deneylerdi. En bilinen cümlesi şu: “Rose is a rose is a rose is a rose.” Türkçeye genellikle “gül bir güldür bir gül” diye geçer ve “bir şey neyse odur” anlamında, neredeyse mantık dersi gibi kullanılır.

Asıl metinde durum başka. Cümle, Stein'ın 1913'te yazdığı ve 1922'de Geography and Plays derlemesinde yayımlanan “Sacred Emily” şiirinde geçer. İlk “Rose” büyük harfle başlar, çünkü orada bir çiçek değil bir isimdir — bir kişinin adı. Yani cümle kimliğin değişmezliğini ilan eden bir önerme olarak değil, bir ad ile bir nesnenin aynı sesi paylaşmasıyla oynayan bir dize olarak doğdu. Ayrıca özgün dizede dört “rose” vardır ve başta belirteç yoktur; dolaşan biçim hem kısalmış hem önüne bir “a” almıştır.

Stein'ın kendi açıklaması da “bir şey neyse odur” demiyor. Pennsylvania Üniversitesi'nin derlediği metinlerde yer alan iki ifadesi net: Lectures in America içindeki “Poetry and Grammar” dersinde cümleyi bir halkaya çevirdiğini ve böylece “bir ismi tamamen okşadığını” söyler. Ölümünden sonra yayımlanan Four in America'da ise daha çarpıcıdır: “Günlük hayatta kimsenin böyle konuşmadığını biliyorum, aptal değilim” diye başlar ve o dizede gülün, yüz yıldır ilk kez İngiliz şiirinde gerçekten kırmızı olduğunu ekler. Derdi mantık değil, aşınmadır: “gül” kelimesi yüzyıllarca şiirde kullanılmaktan cilalanmış, artık çiçeği değil kendi edebî çağrışımını göstermektedir. Tekrar, kelimeyi bu cilalardan sıyırıp yeniden bir şeye işaret edebilir hale getirme girişimidir.

Eliot: “çalmak” kolay yol değil, zor yoldu

T. S. Eliot (1888-1965), Amerika doğumlu, hayatının büyük bölümünü İngiltere'de geçiren şair ve eleştirmendi; 1948'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı. Ünlü cümlesi bir şiirinde değil, eleştiri yazılarını topladığı The Sacred Wood (1920) kitabındaki “Philip Massinger” denemesinde geçer. Tam hali şöyledir: olgunlaşmamış şairler taklit eder, olgun şairler çalar; kötü şairler aldıkları şeyi bozar, iyi şairler onu daha iyi ya da en azından farklı bir şeye dönüştürür.

İkinci yarısı düştüğünde cümle bir serbest geçiş kartına dönüşüyor. Oysa Eliot'ın ölçütü tam da o ikinci yarıda: aynı yazıda, iyi şairin çaldığı malzemeyi koparıldığı yerden apayrı, kendine ait bir duygu bütününe kaynattığını, kötü şairin ise onu tutarlılığı olmayan bir yığının içine attığını söyler. Yani “çalmak” burada kopyalamanın kibar adı değil; alınan şeyi baştan aşağı kendi malzemesine çevirebilmek anlamına geliyor. Kopyalayanı aklayan değil, kopyalayanı ele veren bir ölçüt.

Cümlenin sahibinin nasıl kaybolduğu da öğretici. Quote Investigator'ın kayıtlarına göre söz 1962'de Esquire dergisinde eleştirmen Lionel Trilling'e, 1988'de Jobs tarafından Picasso'ya bağlandı; 1996'daki bir televizyon belgeseli Picasso atfını tekrarlayarak kalıcı hale getirdi. Sözün içinden “şair” çıkıp “sanatçı” girdi, edebiyat eleştirisinden çıkıp girişimcilik diline yerleşti.

Didion'ın cümlesi bir slogan değil, bir itiraftı

Joan Didion (1934-2021), Kaliforniya'yı ve kendi dağılma anlarını aynı soğukkanlılıkla yazan Amerikalı bir denemeci ve romancıydı. “We tell ourselves stories in order to live” — yaşamak için kendimize hikâyeler anlatırız — bugün yaratıcı yazarlık atölyelerinin, reklam sunumlarının ve duvar yazılarının gözdesi. Hikâye anlatmanın yücelticiliğine dair bir övgü gibi okunuyor.

Cümle, 1979'da Simon & Schuster'dan çıkan The White Album kitabının aynı adlı denemesinin ilk satırıdır. Ve bir övgü değil, bir teşhis. Didion o denemede 1960'ların sonundan 1970'lerin başına uzanan bir dönemi, kendi deyişiyle o zamana dek kendine anlattığı tüm hikâyelerin dayanaklarından kuşku duymaya başladığı yılları anlatır. Devamındaki cümleler de bunu söylüyor: özellikle yazarsak, hayatı birbirine bağlanmayan görüntülerin üstüne bir anlatı çizgisi dayatarak yaşarız; “fikirler” dediğimiz şeyler, sürekli kayan gerçek deneyimi dondurmayı öğrendiğimiz kalıplardır.

Yani asıl cümle şunu ima ediyor: hikâye anlatmak yaşamak için gerekli olabilir, ama anlattığımız hikâye gerçekliğin kendisi değil, onun üstüne geçirilmiş bir kalıptır — ve kalıp tutmayabilir. Bir zorunluluğun kırılganlığına dair bu serin gözlem, tek satır halinde dolaşırken motivasyon cümlesine dönüştü. İroniyi tamamlayan şey, 2006'da Didion'ın toplu kurgu dışı yazılarının aynı cümleyle adlandırılması oldu: uyarı, artık bir külliyatın kapak yazısı.

Bağlam neden bu kadar kolay düşüyor

Üç örneğin ortak mekaniği var. Birincisi kırpma: cümlenin nitelik koyan yarısı (Eliot'ta “kötü şairler bozar” kısmı) taşımaya elverişsiz olduğu için düşüyor. İkincisi tür kayması — şiir dizesi ya da deneme açılışı, hiç amaçlanmadığı halde “özdeyiş” rafına kaldırılıyor; oysa deneme açılışı bir tez değil, bir kapıdır. Üçüncüsü ölçek değişimi: “şair” gibi dar bir özne “sanatçı”, sonra “herkes” oluyor. Dördüncüsü atıf kayması: söz, o an en akılda kalıcı isme yapışıyor — Eliot'tan Picasso'ya giden yol bunun kaydıdır.

Burada bir sınır da belirtmek gerekiyor: bir cümlenin yazarının niyetinden kopup kendi hayatını kurması başlı başına bir kusur değil, dilin çalışma biçimi. Stein'ın gülünü “bir şey neyse odur” diye kullanan bir okurun yanlış bir şey yaptığı da söylenemez; sadece Stein'ı okumadığı söylenebilir. Asıl kayıp bilgi değil, düşüncenin içindeki koşullar: “çalabilirsin” demekle “kaynatabilirsen çalmış sayılırsın” demek arasındaki fark.

Bu yüzden sorulacak soru bir alıntının doğru mu yanlış mı olduğu değil belki. Elimizde tuttuğumuz o akılda kalıcı cümleyi, yazarının kurduğu paragrafa geri koyduğumuzda hâlâ aynı şeyi mi söylüyor — ve söylemiyorsa, biz onunla ne yapıyorduk?

Fotoğraf: Carl Van Vechten, Public domain, Wikimedia Commons