Fuller 1960'ta Manhattan'ı kubbeyle kapatmak istedi: hesap neydi, neden tutmadı

Kubbenin altında kalacak alan

Önerinin sınırları, konuyu derleyen kaynaklarda (Gothamist, 6sqft) şöyle veriliyor: adanın bir kıyısından öbürüne, güneyde 21. Sokak'tan kuzeyde 64. Sokak'a kadar. Çap iki mil, yani yaklaşık 3,2 kilometre. Wikipedia'nın kısa maddesi ölçüyü "3 kilometre" diye yazıyor; sokak sınırlarını 29-62 aralığı olarak veren aktarımlar da var. Yani tek bir kesin plan değil, birkaç varyantı dolaşan bir eskiz söz konusu.

Ölçeği kavramak için basit bir hesap yeter: yarıçapı bir mil olan bir yarımkürenin tepe noktası yerden bir mil, yani yaklaşık 1,6 kilometre yükseklikte olur. Manhattan'ın en yüksek gökdeleni bile bu yüksekliğin küçük bir kesridir. Kubbe, yapı değil, içine şehir sığan bir atmosfer kabuğu olacaktı.

Geometri neden büyüdükçe lehine çalışır

Fuller'ın argümanının çekirdeği, okulda öğretilen bir orantıydı. Buckminster Fuller Institute'un kendi anlatımıyla: bir kürenin çapı iki katına çıktığında yüzey alanı dört katına, içindeki hacim ise sekiz katına çıkar. Yüzey kareyle, hacim küple büyür. Isı kaybı yüzeyden olduğu için, kapalı hacim başına kaybedilen ısı kubbe büyüdükçe azalır.

Fuller ve ortağı Shoji Sadao'nun hesabına göre, Manhattan'ın orta kesimini tek kabuğun altına almak, şehrin dışarıya bakan yüzey alanını yaklaşık 85'te bire indiriyordu. Open Culture'ın aktardığı özetle: binaların içindeki hava uzaktaki santrallerden ısıtılabilir, binalar hava yalıtımı derdi olmadığı için "daha hafif ve daha ucuz" yapılabilir, kar küremenin ortadan kalkması "tek başına ısıtmanın parasını çıkarır."

Aynı orantının Fuller'ın kendi külliyatındaki en uç sonucu, kubbe değil balondu. Alüminyum borulardan örülmüş, çapı yarım milden büyük bir jeodezik kürede iç sıcaklık dışarıya göre yalnızca 1 Fahrenheit derece artsa, dışarı itilen havanın ağırlığı iskeletin ağırlığını geçer — yani küre havalanır. Fuller bu fikre "Cloud Nine" adını vermişti. Ev ölçeğinde fark edilmeyen etki, şehir ölçeğinde yapının kendi ağırlığını önemsiz kılıyordu.

Bütçe: on altı helikopter, üç ay

Fuller montajı pazarlarken mühendislik dilinden çıkmadı. Aktarılan plana göre parçalar yerinde kurulmayacak, on altı büyük Sikorsky helikopter filosuyla üç ay içinde yerine taşınacaktı; maliyet 200 milyon dolar. Erimiş kar ve yağmur oluklarda toplanıp depolara aktarılacak, şehrin kar küreme masrafından tasarrufu kubbeyi on yılda amorti edecekti.

Muhtemel itirazlara verdiği cevaplar daha da anlatıcıdır: camın tek yönlü olacağını, yani dışarıdan içeriye bakılamayacağını söylüyordu; sakinlerin arabalarının ve çimlerinin "birinci sınıf durumda" kalacağını da ekliyordu. 1960'ın New York'una satış yapan biri gibi konuşuyordu, bir manifesto yazan gibi değil.

Fuller'ın kendi çekincesi

Buna karşılık projenin olmayacağını ilk söyleyen kişi Fuller'dı. Open Culture'ın aktardığı sözlerinde, New York'taki parçalı mülkiyet yapısı ve hava hakları tartışmalarını gerekçe göstererek "böyle bir şeyin olacağını hiç sanmıyorum" diyordu. Ama fikri bütünüyle gömmüyordu: ona göre böyle kubbeler "enerjinin gerçekten muazzam bir sorun olduğu yerlerde" işe yarardı.

Burada tarihî bağlam önemli. Önerinin yapıldığı yıllar, nüfus artışının yakın bir kriz sayıldığı yıllardı; Paul Ehrlich'in The Population Bomb kitabı 1968'de çıkacaktı. Şehirleri kapsül haline getirme fikri, o korkunun mühendislik dilindeki karşılığıydı. Open Culture'ın işaret ettiği gibi, doğum oranlarının düştüğü ve bina yalıtımının bambaşka bir noktaya geldiği bugün, aynı kaygı aynı biçimi üretmiyor.

İmza kimin? Sessiz bir atıf tartışması

Bu projenin kime ait olduğu bile tek bir cevaba oturmuyor. Çoğu kaynak, aralarında Open Culture'ın da bulunduğu derlemeler, 1960 tarihli montajı Fuller ile Shoji Sadao'ya veriyor. Sadao (1927-2019), Cornell'de Fuller'ın öğrencisiydi; Dymaxion dünya haritasını elle çizen, 1964'te Fuller & Sadao Inc.'i kuran ve 1967 Montreal Expo'sundaki ABD pavyonunun kubbesini onunla tasarlayan mimardır. Aynı kişi, yıllar sonra Isamu Noguchi'nin müzesinin kurucu yöneticisi olacaktı.

Wikipedia'nın maddesi ise tarihi 1959'a çekiyor ve projeyi Fuller ile Synergetics Inc.'ten Thomas C. Howard'a atfediyor. Jeodezik kubbe çevrelerinde yıllardır süren bir şikâyet de bunun uzantısı: Howard'ın 1955-2006 arasında Synergetics'in baş tasarımcısı olduğu, imzasının çoğu zaman Fuller'ın adı altında kaybolduğu söyleniyor. Howard'ın ismi somut yapılarda da karşımıza çıkıyor — Caracas'taki Poliedro'nun jeodezik kubbesi onun tasarımı.

Gerçekte ne kadar büyük kubbe kurulabildi

Fuller'ın geometrisi doğruydu; pratik ise çok daha yavaş ilerledi. Üçgen ağ yükü dağıtır, ama cam ya da akrilik kaplama yüzeyle birlikte büyür, rüzgâr yükü ve ısıl genleşme de öyle. Jeodezik kubbelerin ev ölçeğinde bile bilinen zaafları var: yönetmeliğe uygun pencere pahalıdır, çok dikişli yüzeyi yağmura karşı sızdırmazlık yapmak zordur, eğri kabuk içinde bölme kurmak ve çevredeki alçak tavanlı şeridi kullanmak güçtür.

Aşağıdaki tablo, metinde geçen kaynaklardan derlenmiş birkaç referans ölçüyü yan yana koyuyor:

Fark tek satırda görünüyor: bugünün rekoru, Fuller'ın istediği çapın on beşte biri kadar.

Fikrin kalan izleri

Kubbe hiç kurulmadı, ama arkasındaki iki düşünce dolaşımda kaldı. Birincisi, "tek zarf altında iklimlendirilmiş kent parçası" fikri: 6sqft'in hatırlattığı gibi Dubai'nin planlanan kapalı ve sıcaklığı denetlenen dev alışveriş-yaşam kompleksi, ölçek olarak küçük de olsa aynı mantığı taşıyor. İkincisi, Fuller'ın asıl mirası olan hesap: bir kabuğu büyüttüğünüzde içindeki hacmin daha hızlı büyüdüğü gerçeği, bugün pasif ev tasarımında ve kompakt bina formunda sessizce kullanılıyor — sadece şehir boyunda değil, bina boyunda.

Açık kalan soru şu: Fuller'ın önüne koyduğu engel hiçbir zaman fizik değildi, mülkiyetti. Parçalı tapular ve hava hakları olmasaydı, 1960'ın malzemesiyle 3,2 kilometrelik bir açıklık gerçekten kurulabilir miydi? O hesabı yapan ayrıntılı bir mühendislik incelemesi, bildiğimiz kadarıyla hiç yayımlanmadı. Montaj, bir cevaptan çok iyi kurulmuş bir soru olarak kaldı.

Fotoğraf: Cédric Thévenet, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons