Homeros'un İthaka'sı ada mıydı? Kefalonya'daki yarımada izi

Odysseus, Phaiakların sarayında kim olduğunu anlatırken yurdunu birkaç dizeyle tarif eder: İthaka alçaktır, denizde en uzakta, akşama doğru, yani batıya bakan yanda durur; öteki adalar ise doğuya, güneşin doğduğu yöne dönüktür. Yüzyıllardır okunan bu satırlar, bugün haritada İthaki adıyla duran adaya pek uymaz. Bugünkü İthaki, Kefalonya'nın doğusundadır ve dağlıktır.

Bu uyumsuzluk yeni fark edilmiş değil. Yeni olan, iki akademisyenin yirmi yılı aşkın saha çalışmasının sonucunu tek bir metinde toplaması. Cambridge Üniversitesi'nin emekli Yunanca ve Latince profesörü James Diggle ile Aberdeen Üniversitesi'nden jeolog John Underhill, Temmuz 2026'da klasik dünya üzerine yayın yapan çevrimiçi dergi Antigone'de yazdıkları "Was Homer's Ithaca an Island?" başlıklı makalede şu sonuca varıyor: Homeros'un İthaka'sı büyük olasılıkla bir ada değildi; Kefalonya'nın batı ucundaki Paliki yarımadasıydı.

İddia önemli, çünkü antik çağdan beri yorumcuların çoğu İthaka'yı bir ada olarak düşündü ve adı bugünkü İthaki'ye yerleştirdi. Diggle ve Underhill'e göre bu varsayımın dayanağı Homeros'un kendi metninde yok.

Bir işletme danışmanının sorusu

Hikâyenin başında bir akademisyen değil, İngiliz işletme danışmanı Robert Bittlestone var. Bittlestone, 2005'te Cambridge University Press'ten çıkan Odysseus Unbound: The Search for Homer's Ithaca kitabında Diggle ve Underhill ile birlikte Paliki tezini ortaya attı. Gerekçeleri basitti: Paliki, ada kümesinin en batısındaki kara parçasıdır ve alçaktır. Makaleye göre Paliki'nin en yüksek noktası 517 metreyi geçmez; Kefalonya'daki Ainos Dağı ise 1.640 metreye ulaşır. Bu durumda bugünkü İthaki de Homeros'un andığı Dulikhion olabilir.

Bittlestone'un asıl atılgan fikri ise Paliki'nin Tunç Çağı'nda gerçekten ada olduğuydu. Antik coğrafyacı Strabon, Kefalonya'nın en dar yerinde alçak bir kıstak bulunduğunu ve buranın çoğu zaman denizden denize sular altında kaldığını yazar. Bittlestone bunu, Paliki'yi ana karadan ayıran ve sonradan yamaçlardan inen molozla dolan bir deniz kanalının izi olarak okudu. Bittlestone 2015'te öldü; yeni makale onun anısına adanmış.

Sondajlar kanalı doğrulamadı

Tezi sınamak için Underhill'in ekibi, Paliki ile Kefalonya'nın geri kalanı arasındaki yaklaşık 6 kilometre uzunluğunda ve 2 kilometre genişliğindeki Thinia vadisini ayrıntılı biçimde taradı. Lazerle yüzey haritalaması (LiDAR), sismik ölçümler, havadan elektromanyetik tarama, gravite ve özdirenç ölçümleriyle vadinin üç boyutlu jeolojik modeli çıkarıldı. Yer bilimi şirketi FUGRO da çalışmaya teknik ve parasal destek verdi.

Vadide on üç sondaj kuyusu açıldı. İlki 121,25 metre uzunluğa ulaştı ve bugünkü deniz seviyesinin 13,75 metre altına indi. Çıkan malzemede deniz fosilleri vardı; bu ilk başta umut verdi. Ancak tüm karotlardaki mikrofosiller incelendiğinde tablo değişti: araştırmacılara göre Thinia vadisinde son deniz suyu 400.000 ile 290.000 yıl önce bulunuyordu. Bu, Odysseus'un yaşadığı varsayılan Geç Tunç Çağı'ndan da Strabon'un çağından da çok önceye düşer. Diggle ve Underhill, vadi boyunca uzanan bir deniz kanalı fikrinin çürütüldüğünü açıkça yazıyor.

Strabon'un sözleri ise başka biçimde açıklanıyor. Kullandığı fiil, kelimesi kelimesine "üzerinden su aşmak" anlamı taşıyor. Ekip 2022 ve 2024'te Katohori çevresinde altı hendek açtı. Optik uyarmalı ışıldama (OSL) yöntemiyle yapılan tarihlemeye göre buradaki çanak yaklaşık 75.000 yıl önce oluştu, Tunç Çağı ve Roma dönemi boyunca varlığını sürdürdü ve zaman zaman taşan bir tatlı su gölü işlevi gördü. Yazarlara göre bu, Paliki'nin ara sıra karadan akan bir su yoluyla Kefalonya'dan ayrıldığı bir manzarayla tutarlı; yani Strabon'un gördüğü deniz değil, taşkındı.

Homeros İthaka'ya hiç "ada" demiyor

Jeoloji kanalı fikrini yıkınca, Diggle'ın filolojik itirazı öne çıkıyor. Ona göre Homeros İthaka için "ada" anlamındaki nesos sözcüğünü hiç kullanmaz; vezin buna izin verdiği yerlerde bile. Bunun yerine "İthaka'nın demos'u", yani yurdu, ülkesi der. Makaleye göre bu deyim Odysseia'da sekiz kez daha, İlyada'da bir kez geçer.

• Odysseia'nın 9. kitabında Dulikhion, Same ve ormanlık Zakynthos ada olarak sayılır; İthaka bu listeye katılmaz, ayrı anılır.
• Telemakhos, İthaka'yı "denize yaslanmış adaların hiçbiri" ile karşılaştırır; "öteki adalar" demez.
• Adalar için kullanılan "çevresinde sular akan" anlamındaki sıfat İthaka'ya hiç verilmez. İthaka'nın sıfatı amphialos, "denizle çevrili"dir. Yazarlar bu sıfatın sonraki Yunan edebiyatında yalnız üç kez geçtiğini, bunlardan birinin Pindaros'ta Korinthos Kıstağı için kullanıldığını vurguluyor.

Destanda sığırların İthaka'ya feribotçularla getirilmesi de yeniden yorumlanıyor. Diggle'a göre bu geçit, bugün Kefalonya'daki Argostoli ile Paliki'deki Liksuri arasında hâlâ feribotun işlediği Argostoli Körfezi'dir. Makalenin vardığı yer şu: tek bir adanın iki bölgesi vardı; batıdaki yarımada İthaka, doğusu Same ya da Samos idi. Homeros adanın tamamına Kefalonya demez, ama halkını Kefallenler olarak anar.

Klasik çağ üzerine yazan Honor Cargill-Martin'in kendi YouTube kanalında yayımladığı videoda tezin ana hatları anlatılıyor (İngilizce).

Arka plan: Schliemann'ın yolu da İthaka'dan geçti

Homeros'un coğrafyasını sahada arama geleneğinin Türkiye'yle doğrudan bir bağı var. Heinrich Schliemann 1868'de Korfu, Kefalonya, İthaki ve Mora'yı dolaştı, ilk kazı denemelerini İthaki'de yaptı ve yolculuğu Troas'ta, bugünkü Çanakkale yöresinde bitirdi. Ertesi yıl yayımladığı Ithaka, der Peloponnes und Troja kitabında Troya'nın Hisarlık tepesinde olduğunu ileri sürdü. Troya'nın yerini bulmasıyla ünlenen Schliemann, Odysseus'un yurdunu da destandaki betimlemeleri araziyle karşılaştırarak aramıştı; Diggle ve Underhill'in yöntemi aynı sorunun bugünkü sondaj ve lazer haritalamayla sorulmuş hâli.

Bu karşılaştırma tezin sınırını da gösteriyor. Makale bir saray yeri ya da Paliki'de Tunç Çağı yerleşimine ait arkeolojik bulgu öne sürmüyor; tartışma dil ve coğrafya üzerinden yürüyor. Yazarlar adın neden doğuya kaydığına dair iki açıklama veriyor: sonraki yorumcular Paliki'yi yarımada olarak tanımayınca adı İthaki'ye yakıştırmış olabilir ya da arkeolog Spyridon Marinatos'un öne sürdüğü gibi halk büyük bir sarsıntıdan sonra göç ederek adını yanında götürmüş olabilir. Hangisinin doğru olduğu ve Paliki toprağının bunu destekleyecek bir yerleşim izi saklayıp saklamadığı, kazı yapılmadıkça açık soru olarak kalacak.

Fotoğraf: ChristosV, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons