Karnında bitki yaprağı taşıyan peygamberdevesi kehribarda çıktı

Kretase ormanında bir dalın üstünde, yosuna benzeyen minik yaprakçıkların arasında hareketsiz duran bir böcek düşünün. Yaprakçıklardan biri aslında böceğin karnının uzantısı. Bunu 98 milyon yıl sonra bile görebiliyoruz, çünkü ağaç reçinesi o anı kehribara çevirerek saklamış.

Pekin'deki Capital Normal Üniversitesi'nden Hongru Yang ve ekibi, Myanmar'ın Kachin bölgesinden çıkan böyle bir kehribar parçasını New Phytologist dergisinde tanıttı. İçindeki peygamberdevesine Folimantis hyalinala adı verildi. Bu, yeni bir cins ve yeni bir tür demek. Yazının asıl değeri ise adında değil, karnındaki uzantılarda: yaşayan peygamberdevelerinde pek görülmeyen bir kamuflaj biçimi.

Böcek bir bitkiyi taklit ediyor

Makalenin özetine göre uzantılar yaprak biçiminde ve karının üzerinde dizili. Araştırmacılar bunların boyutunu, şeklini ve diziliş düzenini, o dönemde yaşayan Selaginella cinsinin gövde yapraklarıyla (trophophyll) karşılaştırıyor. Selaginella, halk arasında "spike moss" denen, çiçeksiz, eski bir bitki soyudur. Ekip, ikisi arasındaki benzerliği rastlantıdan çok taklit olarak yorumluyor.

Bu tür taklide mimikri deniyor. Çubuk böceğinin dala, kelebeğin kuru yaprağa benzemesi gibi bir canlı, kendini başka bir şeye benzeterek ya avcıdan saklanır ya da avına fark edilmeden yaklaşır. ScienceAlert'te yer alan habere göre Yang ve meslektaşları, böcek-bitki taklidinin en az 200 milyon yıldır sürdüğünü, ama güvenilir fosil örneklerinin az olduğunu yazıyor.

Fosil kaydında neden nadir

Taklit, davranış ve görünüşle ilgilidir; ince kıvrımlar ve küçük uzantılar kayada çoğunlukla silinir. Kehribar ise böceği üç boyutlu ve ayrıntısıyla saklar. Kachin kehribarı bu yüzden Kretase böceklerinin en zengin arşivlerinden biri sayılıyor. Aynı kehribardan daha önce çok uzun antenli bir böcek ya da tuzak benzeri karın yapısı olan bir yaban arısı da bildirilmişti.

Soyun erken dönemine ışık tutuyor

Yazarlar, bulgunun peygamberdevesiyle taklit ettiği bitki arasındaki ilişkinin Kretase'ye ait en eski doğrudan kanıtı olduğunu söylüyor. Ayrıca peygamberdevesi (Mantodea) grubunun ilk ayrışma döneminde, taç grubun dışında kalan bir kolun bile bitki yaprağını andıran belirgin yapılar geliştirmiş olduğunu öne sürüyor.

Ekip bununla da yetinmeyip Geç Paleozoik ve Mezozoyik fosillerindeki böcek-bitki taklitlerini topluca inceledi. Sonuçlarına göre çiçekli bitkiler Geç Kretase'de yükselmeden çok önce böcekler, açık tohumlu bitkileri, eğrelti otlarını, likenleri ve Selaginella'yı taklit ediyordu. Taklit biçimleri de bitki soylarının sırasıyla değişiyordu.

Karşılaştırma tablosu

Özellik	Bilgi
Tür adı	Folimantis hyalinala (yeni cins ve tür)
Yaş	Yaklaşık 98 milyon yıl (Kretase)
Bulunduğu yer	Kachin kehribarı, Myanmar
Taklit ettiği bitki	Selaginella gövde yaprakları
Taklit eden bölge	Karın uzantıları
Yayın	New Phytologist, cilt 252, sayı 5, s. 2118-2126

Tablodaki bilgiler makalenin künyesi ve özetinden derlendi. Adın anlamını ScienceAlert açıklıyor: "Folimantis" yaprak mantisi, "hyalinala" ise camı andıran şeffaf kanatlar demek.

Bulgunun sınırları

Elimizde tek bir kehribar parçası var; böceğin yaşam alışkanlığı fosilden tahmin ediliyor. Karın uzantılarının gerçekten avcılardan saklanmaya mı, yoksa av beklemeye mi yaradığını fosil kanıtlayamaz. Ayrıca taklidin Selaginella'ya mı, yoksa benzer görünen başka bitkilere mi yöneldiği de yorum aşamasında. ScienceAlert'in aktardığına göre bu örneği 2015'te koleksiyoncu Fangyuan Xia üniversiteye bağışlamış. Myanmar kehribarının bilimsel kullanımı da tartışmalı: Omurgalı Paleontolojisi Derneği, 2021'de ülkedeki askerî yönetimin ardından bu kaynaktan gelen örneklerin yayımlanmasına ara verilmesini istemişti.

Sırada ne var

Asıl soru şu: Peygamberdevesi soyunun ilk dönemlerinde bu taklit ne kadar yaygındı? Başka kehribar parçalarında benzer karın uzantıları bulunursa, bugün yalnızca çiçeğe benzeyen orkide peygamberdevesiyle bilinen kamuflaj mirasının çok daha eski ve çeşitli olduğu anlaşılabilir.

Fotoğraf: Nativeplants garden, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons