Köpekler kelimenin sınırını ünsüzlerden buluyor: 20 köpekle EEG ölçümü

Bulgunun ağırlığı şurada: makalenin özetinde de yazdığı gibi, konuşmayı kelimelere bölerken ünsüz örüntülerine ünlülerden daha çok yaslanmak bugüne kadar insana özgü sayılıyordu — insan dışı primatlarda bu eğilim bulunamamıştı. Şimdi konuşma üretmeyen, insanla evrimsel akrabalığı uzak bir memelide de çıkması, bu stratejinin dil yeteneğinin zorunlu bir yan ürünü olmadığını ima ediyor.

Ünsüzler kelimenin iskeleti, ünlüler eti

Ünlüler (a, e, i, o, u) akustik olarak daha yüksek, daha uzun ve daha belirgindir; bir sözün ezgisini, tonunu, duygusunu çoğunlukla onlar taşır. Ünsüzler (b, k, r, s…) daha kısa, daha silik seslerdir ama kelimeyi hangi kelime olduğu bilgisini daha çok onlar tutar. Basit bir sınama: elinizde yalnız "k-t-p" iskeleti varsa "kitap" ile "kâtip" arasında kalırsınız; yalnız "i-a" ünlüleri varsa hiçbir şey kalmaz.

Andics, ELTE'nin duyurusunda bunu şöyle özetliyor: "Sürekli bir konuşma akışında, ünsüzlere odaklandığımızda tek tek kelimeleri saptamak daha kolaydır." Aynı duyuruda ünsüzlerin "genellikle kelimelerin iskeletini oluşturduğunu" söylüyor. İlginç olan, ünlüler kulağa daha çok çarptığı halde her iki türün de daha silik olan ipucunu seçmesi.

Üç akış, tek fark

Katılımcılara aralarında hiç boşluk olmayan, sürekli hece akışları dinletildi. Akışlarda ünsüz ve ünlü sesler sırayla diziliyordu; değişen tek şey, üç hecelik "kelime" biriminin hangi ipucuyla işaretlendiğiydi.

Tablodaki karşılaştırma, makalenin özetinde bildirilen iki ölçümden geliyor: nöral eşlenmeyi gösteren denemeler arası tutarlılık ve olaya ilişkin beyin yanıtları. "Nöral eşlenme" şu demek: beynin elektriksel salınımları, duyduğu sesin gizli ritmine kilitleniyor. Akışta fiziksel bir sınır işareti olmadığı için, kelime hızında ortaya çıkan böyle bir kilitlenme, beynin o sınırı kendi başına kurduğunun göstergesi kabul ediliyor.

Tóth bulguyu şöyle aktarıyor: "Her iki türde de bu eşlenme, ünlü yapılı ya da kontrol akışlarındakinden daha güçlüydü." ELTE'nin duyurusunu derleyen phys.org'a göre ayrım, kelime başlangıcından yaklaşık 400 milisaniye sonra beliren elektriksel yanıtta da görüldü — insanlarda kelime bölütlemesinin imzası sayılan zaman penceresi.

Sokakta başlayan köpekler de aynı sonucu verdi

Ekip köpekleri erken yaşamlarına göre iki gruba ayırdı: ilk aylarını konuşmayla dolu bir evde geçirenler ve ilk üç ayını sokakta ya da barınakta geçirip sonra sahiplenilenler. Sonuç şaşırtıcı: geç sahiplenilen köpeklerde de ünsüz tercihi benzer güçte çıktı. Bu, eğilimin yaşamın ilk haftalarına sıkışmış bir kritik dönemin ürünü olmaktan çok, süregiden konuşma maruziyetiyle kurulduğunu düşündürüyor.

Ama bu alt karşılaştırma çalışmanın en kırılgan yeri. studyfinds'in aktardığı biçimde araştırmacıların kendileri de not düşüyor: erken grupta 11, geç grupta 9 köpek var ve köpeklerin sahiplenilmeden önceki koşullarına dair bilgi eksik. Dokuz hayvanla kurulan bir karşılaştırmadan "kritik dönem yok" sonucu çıkmaz; olsa olsa "bu örneklemde fark görülmedi" denir.

"Bebek gibi dinliyor" benzetmesi ne kadar yerinde

Bulgu İngilizce yayınlara "köpekler insan bebekleri gibi dinliyor" başlığıyla düştü; earth.com'un sürümü de bu çerçeveyi kullanıyor. Benzetmenin kaynağı, ünsüz tercihinin insanda bebeklik döneminde incelenmiş olması. Ne var ki bu çalışmada bebek yok: karşılaştırma yetişkin köpeklerle yetişkin insanlar arasında yapıldı, makalenin başlığındaki ifade de "insana benzer" ünsüz tercihi.

İkinci bir sınır daha var. phys.org'un derlemesine göre köpekler kelime birimini hece düzeyinde izledi; insanlarda görülen, tek tek konuşma seslerine kadar inen daha ince izleme köpeklerde çıkmadı. Yani ortak olan şey "konuşmayı anlamak" değil, akan sesi parçalara ayırma stratejisi. Dinletilen kelimeler uydurmaydı, hiçbirinin anlamı yoktu; çalışma köpeklerin kelime dağarcığı hakkında bir şey söylemiyor.

Türkçe açısından merak uyandıran bir köşe

Türkçe, ünlülerin sürekli kıpırdadığı bir dil: ünlü uyumu yüzünden aynı ekin ünlüsü kökten köke değişir — "ev-ler" ama "kol-lar", "gel-di" ama "ol-du". Ekin kimliğini taşıyan ünsüzler yerinde kalır. Kâğıt üstünde bu, ünsüz iskeletine yaslanan bir bölütleme stratejisiyle iyi anlaşan bir yapı. Ancak bu çalışmada Türkçe test edilmedi; akışlar anlamsız hecelerden kuruluydu ve hangi dilin ses dağarcığından türetildiği yayımlanan özette belirtilmiyor. Bu yüzden şimdilik bir merak, bir bulgu değil.

Açık soru: bu tercih nereden geliyor

Ekibin kendi çıkarımı, becerinin özel bir donanım gerektirmediği yönünde. Andics'in duyurudaki sözleri şöyle: "Bunun yerine, düzenli konuşma maruziyeti beynin nasıl çalıştığını değiştirmek için yeterli olabilir." Yine de üç olasılık hâlâ açık duruyor: tercih evcilleşme sürecinde mi şekillendi, köpeğin insanla geçirdiği yaşam boyu deneyimden mi doğuyor, yoksa memelilerde baştan var olan bir işitme mekanizmasının konuşmaya uygulanması mı? EEG karşılaştırması bu üçünün arasını ayırmıyor.

Aynı laboratuvarın geçmişi konuyu yalnız bırakmıyor: Marianna Boros ve arkadaşlarının 29 Ekim 2021'de Current Biology'de yayımladığı "köpeklerde konuşma bölütlemesine dayanak olan istatistiksel öğrenme süreçleri" başlıklı çalışma, bu serinin önceki halkası — Boros bu yeni makalede de yazarlar arasında. Sıradaki adım büyük olasılıkla başka türler: konuşmaya benzer ölçüde maruz kalan atlar, kediler ya da papağanlar aynı ünsüz tercihini gösterirse "maruziyet yeter" yorumu güçlenir; göstermezse köpeğe özgü bir şeyin peşine düşmek gerekir.

Bu arada Andics'in, earth.com'un aktardığı pratik yorumu sade: "En iyisi, köpeklerle her zamanki gibi konuşmaya devam etmek."

Fotoğraf: Gopal Aggarwal from INDIA, CC BY 2.0, Wikimedia Commons