Tutankamon'un mezar odasının ötesi: radarın gördüğü moloz dolu koridor

Burada altını çizmek gereken şey şu: ortada bir oda yok. Ortada anomali var. Anomali, jeofizikte "çevresinden farklı ölçüm veren yer" demektir; bir boşluk da olabilir, kayadaki doğal bir çatlak takımı da, eski bir kazının doldurduğu molozluk da. Bu ayrım, Tutankamon dosyasında daha önce en az üç kez yanlış tarafından tutuldu.

Reeves'in 2015'teki iddiası: o duvar sahte

Tartışmayı başlatan, İngiliz Mısırbilimci Nicholas Reeves'in 2015'te aynı dizinin ilk sayısında yayımladığı çalışmaydı. Reeves, mezar odasının kuzey duvarındaki düz çizgilere, çatlaklara ve duvar resimlerinde sonradan yapılmış değişikliklere bakarak bunun eski Mısır mezar ustalarının arkadaki bölümleri gizlemek için sık kullandığı türden bir sahte duvar olduğunu öne sürdü.

Buradan çıkardığı senaryo şuydu: KV62 aslında çok daha büyük bir kraliyet mezarıydı. Tutankamon beklenmedik biçimde ölünce girişe yakın bölüm aceleyle genişletilip ona ayrıldı, derinlerdeki asıl bölümler ise kapatıldı. Reeves'e göre o derinlerde yatan, Tutankamon'dan az önce ve pek çok Mısırbilimciye göre firavun sıfatıyla hüküm sürmüş olan Nefertiti olabilirdi. Mezarın kraliyet ölçülerine göre şaşırtıcı biçimde küçük olması, senaryonun en güçlü dayanağı.

Üç tarama, üç farklı sonuç

İddia ortaya atıldıktan sonra duvarın arkası üst üste tarandı ve sonuçlar birbirini tutmadı. 2015'te Japon radar uzmanı Hirokatsu Watanabe'nin yer radarı taraması gizli kapı izleri gördüğünü bildirdi. 2016'da National Geographic'in gönderdiği ekip aynı sonucu yeniden üretemedi. Anlaşmazlığı bitirmek için Şubat 2018'de Torino Politeknik Üniversitesi'nden Francesco Porcelli'nin yönettiği bir çalışma yapıldı: üç bağımsız ekip, yüksek, orta ve düşük olmak üzere farklı frekanslarda, yedi gün boyunca ölçüm aldı.

Sonuç netti. Porcelli, National Geographic'e sonuçları anlatırken "mezar odasının ötesinde dört metreye kadar kapı ya da boşluk olduğuna dair bir kanıt yok" dedi. Ekip ayrıca önceki taramaların neden yanılmış olabileceğini de açıkladı: hayalet sinyaller. Yer radarı duvara bir elektromanyetik darbe gönderir ve yankısını dinler; darbe duvarı delip geçmek yerine boyalı sıvanın ya da odadaki kuvarsit lahdin yüzeyi boyunca ilerleyip geri dönerse, cihaz bunu "arkada bir şey var" diye kaydeder. Aynı ekibin yer radarı sonuçları 2019'da Journal of Cultural Heritage'da yayımlandı.

Bu kez farklı olan ne?

Yeni çalışmanın iki ayağı var. Birincisi yine mezarın içinden, duvarların arkasına bakan yer radarı. Verileri, uluslararası bir jeofizik danışmanlık şirketi olan GBG Group'un başkanı, yapı mühendisi George Ballard inceledi; Ballard önceki taramaların ham verilerini de topluca yeniden okudu. Vardığı sonuç, mezar odasından uzaklaşan, yaklaşık iki metre genişliğinde ve molozla sıkıca doldurulmuş bir koridor bulunduğu. Ballard'a göre önceki ekipler bunu kaçırmış olabilir, çünkü hepsi duvarın hemen arkasında kocaman bir boşluk arıyordu; molozla tıkanmış bir koridor ise radarda boşluk gibi görünmez.

İkinci ayak ise bu dosyada ilk kez denendi: mikrogravite. Yöntem şuna dayanır; yer çekimi her noktada aynı değildir, altınızdaki kütle azaldıkça ölçtüğünüz çekim de milyarda birler düzeyinde azalır. Yeterince hassas bir gravimetreyle yüzeyde sık aralıklarla ölçüm alırsanız, altta bir boşluk ya da gevşek dolgu varsa haritada düşük yoğunluklu bir leke olarak belirir. Ekip mezarın üstünde ve çevresinde 35 metrekarelik bir alanda 1.200'den fazla ölçüm aldı. Ballard, Nature'a verilerin "dik açılı, düşük yoğunluklu yapılar" gösterdiğini, üstelik "bu yapıların eksenlerinin kuzey duvarına paralel" olduğunu söyledi.

"Anomali 7" ve tespitin sınırı

Ballard'ın en çok üzerinde durduğu bulgu, raporda "anomali 7" diye geçen yapı: büyük ölçüde düşük yoğunluklu bir bölgenin içinde, kabaca kare biçiminde daha yoğun bir alan. Ballard bunun nesnelerle dolu bir oda olabileceğini söylüyor. Ama aynı cümlede sınırı da kendisi koyuyor: "tespit edilebilirliğin en uç sınırında" baktığını kabul ediyor.

Raporun dikkat çeken bir başka ayrıntısı, önerilen mekânların bilinen hiçbir girişle bağlantılı görünmemesi. Eğer gerçekten varlarsa, antik çağdan bu yana içlerine girilmemiş demektir. Mezar odasının hemen batısında da bir oda ihtimali var; ancak Ballard orada sinyalin yakındaki başka bir mezarın çekim etkisiyle karıştığını söylüyor. Eldamaty ise doğrulanması hâlinde bulgunun "modern çağın en dönüştürücü arkeolojik keşifleri arasında yer alabileceğini" söylüyor — cümlenin başındaki koşul, cümlenin kendisinden önemli.

2017'nin elektrik verisi yeniden okunuyor

İşin en ilginç tarafı, yeni raporun bir bölümünün aslında eski veriye dayanması. 2017'de Torino ekibi mezarın çevresinde elektrik özdirenç tomografisi uygulamıştı. Bu yöntemde toprağa iki metre aralıkla elektrotlar çakılır, aralarından akım geçirilir ve gerilim farkı ölçülür; kaya akımı iyi iletmez, hava hiç iletmez, dolayısıyla yüksek özdirençli bir kütle boşluk anlamına gelebilir. Ekip dokuz ayrı ölçüm dizisiyle bölgenin üç boyutlu bir özdirenç modelini kurdu.

Federico Fischanger ve arkadaşlarının 2019'da Journal of Cultural Heritage'da yayımladığı bu çalışma iki yüksek özdirençli yapı saptamıştı. "Anomali 1", mezar odasının kuzey duvarından yatayda yaklaşık 12 metre uzakta, 174 metre kotunda kabaca 5 metreye 8 metre boyutunda, ağırlık merkezi yüzeyin altı metre altında bir kütle. "Anomali 2" ise mezar odasının kuzeydoğusunda, yaklaşık beş metre derinlikte uzun bir elipsoit. Yazarların o zamanki hükmü temkinliydi: bu anomaliler KV62'ye yakın, ama onunla doğrudan bağlantılı görünmüyor; ikincisi için ise eski kazı dolgusu ihtimali nedeniyle bağlantıyı "bu aşamada dışlıyoruz" demişlerdi. Yeni rapor aynı konumlardaki bu izleri, mikrogravite haritasıyla örtüştüğü gerekçesiyle masaya geri koyuyor.

Jeofizikçiler ne diyor

Bağımsız uzmanların tepkisi ilgiyle temkin arasında. Bradford Üniversitesi'nden arkeolog ve yer radarı uzmanı Christopher Gaffney raporu "büyüleyici" buluyor, ama kesin bir sonuca varmak için yeterli bilgi vermediğini söylüyor: "Kendimi epey kararsız hissediyorum." Keele Üniversitesi'nden jeofizikçi Peter Styles, mikrogravite verisine bakıldığında odaların varlığının "makul göründüğünü" söylüyor, o da daha fazla ayrıntı istiyor.

İstedikleri ayrıntı şimdilik gelmiyor, çünkü Ballard'ın Nature'a söylediğine göre ekibin verilerin tamamını yayımlamak için Mısır makamlarından henüz izni yok. Bilimsel tartışmanın kapısını kapalı tutan da tam olarak bu.

Sırada ne var

Karar Mısır Yüksek Antikalar Konseyi'nde. Ekibin önerisi, duvar resimlerine dokunmadan, dikkatle açılacak 7-8 santimetrelik deliklerden kameralı minyatür araçlar göndermek. Ballard'ın Nature'a söylediğine göre onay çıkarsa bu iş Kasım ayında başlayabilir.

Bulunacak şeyin Nefertiti olması ise senaryonun yalnızca bir ucu. 2020'de yine Nature'a konuşan Bristol Üniversitesi'nden Mısırbilimci Aidan Dodson, Reeves'in Nefertiti yorumuna kuşkuyla bakmakla birlikte ikinci bir mezar fikrini destekliyor ve içeride Tutankamon dönemine ait prenseslerin bulunabileceğini söylüyordu. Chicago Üniversitesi'nin Luksor'daki biriminden Ray Johnson ise boşluğun bambaşka bir mezara ait çıkması hâlinde, mezarı hiç bulunamamış olan Tutankamon'un eşi Ankhesenamun'un orada olabileceğini öne sürmüştü.

Karşı kutupta, yine Mısır'da antikalar yönetiminin başında bulunmuş Zahi Hawass duruyor. Hawass 2020'de Nature'a jeofizik yöntemlerin daha önce de boş umut yarattığını, yer radarının "Mısır'da hiçbir alanda hiçbir keşif yapmadığını" söylemiş, 2019'da KV62'nin kuzeyinde kendisinin kazı yaptığını ve hiçbir şey bulamadığını belirtmişti.

Reeves'in kendi beklentisi ise 2020'den beri değişmedi: "Nefertiti bir firavun olarak gömüldüyse, bu şimdiye dek yapılmış en büyük arkeolojik keşif olabilir." Aradaki mesafe de ortada: bir yanda milyarda birlik çekim farkları, öte yanda bir kraliçenin adı. O mesafeyi yalnızca kayanın içine sokulacak bir kamera kapatabilir — ya da bir kez daha açabilir.

Fotoğraf: Philip Pikart, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons