Paris'in ilk gökdeleninde Charlotte Perriand'ın duvara gömülü mutfağı

Minder nakışı yapmıyoruz denen tasarımcı

Charlotte Perriand 1903'te Paris'te doğdu, 1999'da öldü. Centre Pompidou'nun eğitim dosyasına göre Le Corbusier ile Pierre Jeanneret'nin atölyesine 1928'de ortak olarak girdi ve 1937'deki Pavillon des Temps Nouveaux'nun zorlu üretiminin ardından oradan ayrıldı. Bu on yılda ortaya çıkan koltuk ve şezlonglar — bugün piyasada LC serisi diye satılan parçalar — modern mobilyanın ders kitabı örnekleri oldu.

Tasarım basınında en sık aktarılan sahne, bu ortaklığın başlamadığı andır. Dwell'in anlattığına göre 1927'de atölyenin kapısını çalan 24 yaşındaki Perriand, "biz burada minder nakışı yapmıyoruz" cevabıyla geri çevrildi; aynı yıl Salon d'Automne'da kendi çatı katındaki bar köşesini krom, cam ve alüminyumla yeniden kuran Bar sous le toit düzenlemesini gören Le Corbusier fikrini değiştirdi ve onu işe aldı. Kaynak, Perriand'ın kendi anılarına dayanan bu anlatıyı aktarıyor; yani elimizdeki tanık büyük ölçüde tasarımcının kendisi.

Sonrası uzun süre gölgede kalmanın hikâyesidir. Şezlongun ve koltukların adında yalnız Le Corbusier'nin imzası dolaşıma girdi; Jeanneret ve Perriand'ın adları çok sonra eklendi. Fondation Louis Vuitton 2 Ekim 2019 – 24 Şubat 2020 arasında, ölümünün yirminci yılında binasının dört katını tek başına Perriand'a ayırdı ve onu "modernitenin öncüsü, 20. yüzyıl tasarımının başat figürü" olarak sundu — kurumun kendi vitrinine bir tasarımcıyı bu ölçekte taşıması, itibarın nereye kaydığını gösteren bir ölçü.

Perriand'ın işini anlamak için kültür alanındaki resmî Fransız arşivinin aktardığı şu cümlesi iyi bir anahtar: "Konu bina değil, içindeki insan. Nasıl yaşayacak?" Aynı dosya, onun tasarımını "bestelenebilir" modüler sistemler üzerine kurduğunu, standart elemanlardan koca duvarlar ya da kısmi birleşimler oluşturduğunu aktarıyor. Croulebarbe'daki gömme dolap, bu mantığın birebir uygulaması gibi görünüyor.

Paris'in ilk konut gökdeleni: içi beton dolu çelik tüpler

Dairenin bulunduğu bina kendi başına bir mimarlık tarihi vakası. Tour Albert — mahalleye bakarak Tour Croulebarbe de denir — 1958-1960 arasında mimar Édouard Albert tarafından, Robert Boileau ve Jacques-Henri Labourdette ile birlikte yapıldı ve Paris'in ilk konut gökdeleni sayılıyor. Taşıyıcı sistemi dönemi için alışılmadıktı: içi betonla doldurulmuş, çapı 19,1 ile 21,6 santim arasında değişen boş çelik tüpler kolon olarak kullanıldı, betonarme döşemeler bu tüplerin üstüne oturdu. Tüp sistemi hafif, hızlı kurulan ve göreli olarak ekonomik bir iskelet veriyordu; Albert'in kariyeri boyunca peşinde olduğu araştırma da buydu.

Tablodaki veriler binanın Fransız kamu kayıtlarına ve Fransızca Vikipedi'nin bu kayıtlara dayanan maddesine göre. Kule 1994'te tarihî anıt statüsüne alındı; kaydın mimar Édouard Albert'in kızı Anne Coutine'in girişimiyle yapıldığı belirtiliyor. 2005'te mimar Gorka Piqueras'ın yürüttüğü bir yenileme geçirdi.

Binanın en az bilinen parçası altıncı kattaki 600 metrekarelik teras: tavanı ressam Jacques Lagrange siyah-beyaz bir kompozisyonla boyadı. Satışı yürüten firmanın tanıtım yazısında Lagrange'ın bu işi dekorasyon değil, mimarinin ayrılmaz parçası olarak gördüğü aktarılıyor. Teras, iptal edilen bir yaya köprüsü projesi yüzünden halka kapalı.

Dairede kimler yaşadı

İlana göre bu üç yatak odalı daire, İsviçreli tasarımcı Ubald Klug ile eşi Helena'ya ev olmuş; Helena'nın taş çamuru (stoneware) sırlarıyla tanınan bir seramikçi olduğu, Klug'un ise Jean Prouvé'ye yakın olduğu belirtiliyor. Klug'un adı tasarım dünyasında 1970'lerde İsviçreli üretici de Sede için çizdiği, deri kaplı basamaklar hâlinde inen Terrazza koltuğuyla dolaşır. Yani daire yalnız Perriand'ın elinden geçmiş olmakla kalmıyor; sonraki sakini de aynı çevrenin içinden biri. Bu da parçaların neden kurcalanmadan kaldığına dair makul bir açıklama sunuyor: evde onların ne olduğunu bilen biri yaşamış.

Peki atıf ne kadar sağlam?

Burada açık sözlü olmak gerekiyor. Perriand bağlantısının tek kaynağı, satışı yürüten firmanın kendi ilan metni; designboom da haberi bu metne dayandırıyor. Kulenin mimarlık literatüründeki yaygın anlatımlarında — Fransızca Vikipedi maddesi, Cité de l'architecture kayıtları, yapı üzerine yazılmış tanıtım dosyaları — Perriand'ın adı geçmiyor. Aynı firmanın kule hakkındaki genel yazısında dairelerin iç düzeniyle ilgili anılan tasarımcı Perriand değil, 1964 tarihli bir daire planıyla Alain Richard.

Bu, atfın yanlış olduğu anlamına gelmez. Perriand'ın 1950'ler ve 60'lar boyunca tek tek konutlar, oteller ve kamu yapıları için mutfak ve depolama birimleri tasarladığı biliniyor; bir dairenin ankastre düzenini onun çizmesi mimarın ana projesine girmeden, ev sahibiyle doğrudan iş yapılarak da olabilir. Ama bir satış ilanında geçen imzayı, kurumsal bir arşiv kaydıyla aynı ağırlıkta saymamak doğru olur. Kesin doğrulama, Perriand arşivinde (çizim, yazışma, fatura) bu adrese ait bir iz bulunmasıyla gelir — ki bu arşiv kızı Pernette Perriand-Barsac ve Jacques Barsac tarafından uzun süredir derleniyor; ikisi 2019 retrospektifinin küratörleri arasındaydı.

Sırada ne var

Kulenin kendisi korunuyor; dairenin içi korunmuyor. Fransa'daki tarihî anıt kaydı tipik olarak yapıyı ve cepheyi kapsar, özel bir dairenin dolabını kapsamaz. Yani bu gömme dolapların önümüzdeki yıllarda yerinde kalıp kalmayacağı, bir kurumun değil 1,42 milyon euroyu ödeyecek kişinin kararına bağlı. Modern mimarlığın "mobilya mimarlığın parçası olsun" fikri, tam da gerçekleştiği yerde en kırılgan hâlini alıyor: binayı listeye alabiliyoruz, içini alamıyoruz. Croulebarbe'daki mutfağın altmış beşinci yılını görmesi muhtemelen bir koruma politikasının değil, art arda gelen birkaç ev sahibinin tercihinin sonucu — ve bu tercih her devirde yeniden kuruluyor.

Fotoğraf: Statisticastatistico, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons