Perseverance, Mars'ta çok eski olabilecek kayayı örnekledi

NASA'nın Perseverance gezgini, bir yılı aşkın süredir ilk kez Mars'ta yeni bir kaya örneği topladı. Gezgin 24 Ekim'de "Singita" adı verilen örneği sondajla aldı. Bilim insanlarına göre bu kaya, Dünya'da korunmuş en eski kayalara yaklaşan bir yaşta olabilir. Kesin yaş ise şimdilik bilinmiyor.

Singita neden dikkat çekiyor?

Perseverance'ın proje bilimcisi Katie Stack Morgan, örneğin ilk kez duyurulduğu Amerikan Astronomi Derneği Gezegen Bilimleri Bölümü konferansında bir değerlendirme yaptı. Stack Morgan'a göre Singita'nın alındığı kaya, Mars yüzeyinde açığa çıkmış en eski kayalar arasında olabilir.

Kayanın geçmişi de ilginç. Stack Morgan'ın anlattığına göre kaya bir dönem Mars kabuğunun yaklaşık 1 kilometre (0,6 mil) altında gömülüydü. Sonradan bir asteroit ya da kuyruklu yıldız çarpmasıyla ya da zaman içindeki birden fazla çarpmayla yüzeye fırlatıldı.

Örnek, gezginin beş yıl önce indiği Jezero kraterinin dışında, Lac de Charmes bölgesinde alındı. Jezero, yaklaşık 3,9 milyar yıl önce dev bir çarpmayla oluşmuştu. Bu rakım birkaç yüz milyon yıl oynayabiliyor. Bu nedenle bilim insanları krater içinde bu yaştan eski kayalar bulmayı beklemiyordu. Singita ise gezginin krater dışında aldığı ilk kristalli magmatik kaya örneği. Bu yüzden en az Jezero kadar yaşlı olduğu, hatta birkaç yüz milyon yıl daha eski olabileceği düşünülüyor.

Kökeni hâlâ tartışmalı

Kayanın geldiği kaynak için de farklı ihtimaller var. Parça, Mars'taki en büyük çarpma havzalarından biri olan Isidis Havzası'nı oluşturan çarpmadan kopmuş bir fragman olabilir. Hatta havzadan bile eski olması mümkün. Ancak örnek Dünya'ya getirilip laboratuvarda incelenmeden kesin yaşı söylenemiyor.

Sondaj kolay geçmedi

Uzun bir aradan sonra alınan bu örnek, neredeyse hiç alınamayacaktı. Stack Morgan'a göre kaya çok sertti ve ekibin karot almak için yaptığı ilk deneme başarısız oldu. Gezgin, daha az kullanılan farklı bir matkap ucuna geçti ve ikinci denemede sondajı tamamladı.

Bilimsel önemi göz önüne alındığında Perseverance bölgede kalacak. Planlara göre gezgin iki örnek daha almaya çalışacak. Bunlardan biri, farklı ve daha genç bir kristalli magmatik kayadan olacak.

Arka plan

Perseverance, Mars'ın geçmişte yaşanabilir olup olmadığını araştırmak için tasarlanmış bir gezgin. Görevinin önemli bir parçası da kayaları inceleyip seçtiği örnekleri tüplere koymak. Bu örneklerin ileride Dünya'ya getirilmesi amaçlanıyor. Çünkü gezginin üzerindeki aletler güçlü olsa da Dünya'daki laboratuvarlar çok daha ayrıntılı analizler yapabiliyor.

Magmatik kayalar, erimiş kayacın soğuyup katılaşmasıyla oluşur. Kristalli yapıları, kayanın nasıl ve hangi koşullarda oluştuğuna dair ipuçları taşır. Bu tür kayaların yaşı, radyometrik yöntemlerle belirlenebilir. Yüzeydeki çarpma kraterleri ise gezegenin erken tarihini yeniden kurmak için kullanılan önemli bir kayıt. Bu nedenle çok eski bir magmatik kaya, Mars'ın ilk dönemlerini anlamak için değerli.

Neden önemli?

Mars'ın en eski kayaları, gezegenin erken dönemindeki iklimi, kabuğunun gelişimini ve çarpmaların etkisini anlamada kilit rol oynayabilir. Dünya'da levha tektoniği ve erozyon eski kayaların büyük bölümünü yok etti. Mars'ta ise bazı çok eski kayalar daha iyi korunmuş olabilir. Bu da iki gezegenin erken tarihini karşılaştırma imkânı verir.

Singita'nın gerçekten bu kadar eski olduğu doğrulanırsa, Mars'ın ilk dönemlerine ait nadir bir kayıt elde edilmiş olacak. Bunun için örneğin Dünya'ya getirilmesi ve yaşının doğrudan ölçülmesi gerekiyor. O zamana kadar kayanın yaşı ve kökeni bilimsel bir tahmin olarak kalıyor. Ekibin bölgede yeni örnekler almaya çalışması da bu tabloyu tamamlamayı hedefliyor.