Sherlock Holmes'un küçümsediği dedektif: Poe'nun Dupin'i ve türün doğuşu
Poe 1841'de üç öyküyle polisiyeyi icat etti; 1887'de Holmes, Dupin'i “çok sıradan bir adam” diye küçümsedi. Conan Doyle ise 1894'te “Dupin eşsizdir” demişti. Borcun ve rekabetin belgeleri.
1887'nin son günlerinde Londra'da çıkan bir Noel yıllığında, edebiyat tarihinin en tanınmış iki oda arkadaşı ilk kez tartışır. Doktor Watson, Sherlock Holmes'un bir yabancıyı tek bakışta çözmesine şaşırmıştır ve iltifat ettiğini düşünerek şunu söyler: “Bana Edgar Allan Poe'nun Dupin'ini hatırlatıyorsunuz. Böyle kişilerin öykülerin dışında da var olduğunu bilmiyordum.” Holmes'un karşılığı iltifatı anında yere indirir: “Hiç kuşkum yok, beni Dupin'e benzetmekle bana iltifat ettiğinizi sanıyorsunuz. Oysa bence Dupin çok sıradan bir adamdı.”
Bu sahne, Holmes'un ilk göründüğü kitap olan A Study in Scarlet'ta geçer. Watson'ın andığı Dupin uydurma bir isim değil: Edgar Allan Poe'nun yarattığı, Holmes'tan tam 46 yıl önce ortaya çıkan ve bugün “dedektif öyküsü” dediğimiz şeyin bütün parçalarını tek başına kuran karakterdir. Asıl tuhaflık şurada: o küçümseyici satırları yazan Arthur Conan Doyle, kendi adıyla konuştuğu her yerde Dupin için bambaşka şeyler söyledi. Yani türün doğum belgesinde iki imza var ve ikisi birbiriyle çelişiyor.
Nisan 1841: türün başladığı dergi sayfası
Poe'nun ilk Dupin öyküsü — İngilizce özgün adıyla The Murders in the Rue Morgue — Philadelphia'da yayımlanan Graham's Magazine'in Nisan 1841 tarihli sayısında çıktı. Edgar Allan Poe Society of Baltimore'un kronolojik öykü listesine göre sayı, üzerindeki tarihten önce, 15 Mart 1841 dolaylarında okurun eline geçti. Dergi tarihleriyle gerçek satış tarihleri arasındaki bu kayma 19. yüzyıl basınında olağandı.
Tek bir öyküde, sonraki yüz seksen yılın bütün kalıpları hazırdır: içeriden kilitli, kimsenin girip çıkamayacağı bir oda; çaresiz kalan polis; resmî hiçbir görevi olmayan, yalnızca merakı ve zekâsıyla çalışan bir amatör; onu hayranlıkla izleyen ve olanları bize anlatan arkadaş; ve sonunda imkânsız görüneni somut bir ayrıntıya — kırık bir çiviye — bağlayan açıklama. Watson'dan önce bir Watson, Lestrade'den önce bir Lestrade vardı.
Üç öykü, sonra sessizlik
Poe açtığı damarı sürdürmedi. Dupin yalnızca üç öyküde görünür. İlk yayım bilgileri Edgar Allan Poe Society of Baltimore'un kronolojisinden:
| The Murders in the Rue Morgue | Graham's Magazine, Nisan 1841 sayısı; okura 15 Mart 1841 dolaylarında ulaştı |
|---|---|
| The Mystery of Marie Rogêt | Ladies' Companion dergisinde üç bölüm: Kasım 1842, Aralık 1842, Şubat 1843 |
| The Purloined Letter | The Gift yıllığının 1845 cildi; Ekim 1844 dolaylarında çıktı |
Üçüncüsü, Türkçede Çalınan Mektup adıyla bilinen öykü, türün en zarif fikrini taşır. Polis müdürü aylarca sonuç alamadığını itiraf eder: “Üç aydır, gecelerin büyük bölümünde D— Konağı'nı didik didik aramakla bizzat uğraşmadığım tek bir gece geçmedi.” Oysa aradığı kâğıt bütün o süre boyunca gözünün önünde durur: “şöminenin tam ortasının hemen altındaki küçük pirinç bir topuzdan kirli mavi bir kurdeleyle sallanan, kartondan yapılmış değersiz, işlemeli bir kartvizitlik.” Mikroskopla santim santim taranan evde bulunamayan şey, hiç saklanmamış olandır.
Poe kendi buluşunu ciddiye almıyordu
Bugün türün kurucu metinleri sayılan bu öyküler için Poe'nun kendi değerlendirmesi şaşırtıcı ölçüde soğuktur. 9 Ağustos 1846'da yazar Philip Pendleton Cooke'a yazdığı mektupta, Dupin'in aşırı ince ayrımlarından yakınan okuruna hak verir: “Fransız dostumun kılı kırk yarması konusunda haklısınız; bunların hepsi etki yaratmak için yapılıyor. Bu akıl yürütme öyküleri, popülerliklerinin çoğunu yeni bir perdeden çalınıyor olmalarına borçludur.”
Mektuptaki “akıl yürütme öyküleri” (tales of ratiocination) ifadesi Poe'nun kendi terimidir ve türün yaygın adlandırmalarından çok daha açıklayıcı: burada anlatılan asıl şey olay değil, zihnin adım adım işleyişidir. Ama cümlenin can alıcı sözcüğü “etki”. Yaratıcısı, dedektifinin akıl yürütme gösterisini bir sahne numarası olarak görüyordu.
Holmes'un eleştirisi, Poe'nun itirafıyla aynı yere basar
Holmes'un 1887'de Dupin'e yönelttiği suçlama tam olarak budur. Watson'ın iltifatını reddettikten sonra şöyle sürdürür: “Çeyrek saatlik bir sessizliğin ardından arkadaşının düşüncesine tam yerinde bir sözle dalma numarası gerçekten çok gösterişli ve sığ. Kuşkusuz bir çözümleme dehası vardı; ama Poe'nun sandığı gibi olağanüstü bir olgu hiç değildi.”
Yani kurmaca dedektif, kendisinden önce gelen dedektifi, tam da yaratıcısının özel mektubunda kabul ettiği kusurdan vuruyor. Doyle bunu Poe'nun mektubunu okuyarak yapmış olamaz — mektup Poe'nun yazışmaları yayımlandıkça gün yüzüne çıktı. Burada bir hesaplaşma değil, iyi bir okurun kendiliğinden gördüğü şey var: Dupin'in zekâsı bir performanstır ve Doyle, aynı numarayı yeniden yapmak istemedi.
Doyle maskesini çıkardığında: “Dupin eşsizdir”
Holmes'un ağzından çıkan küçümseme Doyle'un kendi görüşü değildi. Arthur Conan Doyle Encyclopedia'nın derlediği dönem röportajlarında yazar 1892'de şöyle der: “Kurmacadaki en iyi dedektif Edgar Allan Poe'nun Mösyö Dupin'idir; ardından Gaboriau'nun kahramanı Mösyö Le Cocq gelir.” 1894'te daha da nettir: “Dupin eşsizdir. Bir dedektif öyküsünün edebiyat olabileceğini öğreten Poe'dur.”
1907'de okuma sevgisi üzerine yazdığı Through the Magic Door'da borcu rakama döker: “Poe'ya kaynağını borçlu bir öykü için çek alan her adam, üstat için bir anıta ondalık ödeseydi, Keops'un piramidi kadar bir piramidi olurdu.” Aynı bölümde türün bütün yazarlarını Poe'nun mirası sayar — “suçun aydınlatılmasını yazanların o canavarca soyu ona atfedilmelidir” — ve hükmünü verir: “Bence Poe, bütün zamanların en büyük özgün kısa öykü yazarıdır.”
En açık cümle 1 Mart 1909'da, Londra'daki Hotel Metropole'de Poe'nun doğumunun yüzüncü yılı için düzenlenen anma toplantısında geldi. The Times'ın 2 Mart 1909 tarihli sayısında aktarıldığına göre toplantıya başkanlık eden Doyle şunu sordu: “Poe ona can verene dek dedektif öyküsü neredeydi?” Aynı konuşmada Poe'nun zihnini “tohumlarını her rüzgâra umursamazca savuran bir tohum kapsülü” diye tanımladı.
Peki Holmes neden Dupin'in kopyası değil
Doyle'un kalıba eklediği şey Poe'da yoktu ve kaynağı edebiyat değildi: Edinburgh'daki hocası, cerrah Joseph Bell. 4 Mayıs 1892'de Bell'e yazdığı mektupta hiç dolandırmaz: “Sherlock Holmes'u size borçlu olduğum kesin; öykülerde onu her türlü dramatik duruma yerleştirme avantajına sahip olsam da, yaptığı çözümleme işinin, poliklinikte sizin ürettiğinizi gördüğüm bazı etkilerin en küçük bir abartısı olduğunu düşünmüyorum.”
Anı kitabı Memories and Adventures'ta aynı şeyi yöntem diliyle anlatır: “Eski öğretmenim Joe Bell'i düşündüm; kartal yüzünü, tuhaf tavırlarını, ayrıntıları yakalamaktaki ürkütücü hünerini. O bir dedektif olsaydı, bu büyüleyici ama düzensiz işi kesin bir bilime çok daha yakın bir şeye indirgerdi herhalde.”
Fark buradadır. Poe'nun dedektifi bir düşünme gösterisi sunar; Doyle'un dedektifi ölçülebilir bir yöntemi taklit eder — çamurun rengi, parmaktaki nasır, kolun duruşu. Poe düzeneği kurdu, Doyle düzeneği kliniğe taşıdı. Yine de hiyerarşiyi hep kabul etti: 1930'da yayımlanan konuşma derlemesinde kendi türünü küçümserken Poe'yu özenle ayırır — “Elbette Edgar Allan Poe'nun o muhteşem öykülerini bunun dışında tutuyorum; sayıları yalnızca üç olsa da, her zaman için bir örnektir.”
Açık kalan soru
Poe neden bıraktı? 1846 mektubundaki o soğukluk bir ipucu olabilir — kendi gözünde bu öyküler “yeni bir perde”den fazlası değildi, asıl eseri başka yerdeydi. Ama bunun kesin bir açıklaması yok; Poe 1849'da, kırk yaşında öldü ve Holmes'un ortaya çıkışını göremedi. Dupin'in Holmes'a etkisi Doyle'un kendi cümleleriyle belgelidir, fakat hangi ayrıntının kimden geldiği ölçülebilir bir şey değil: Gaboriau'nun kurgu düzeni, Bell'in gözlem alışkanlığı ve Poe'nun biçimi birbirine karışmış durumda. Kesin olan tek şey, Nisan 1841 tarihli bir dergi sayfasında kurulan o düzeneğin — kapalı oda, şaşkın polis, meraklı amatör, hayran anlatıcı — bugün hâlâ, her yeni dizide ve her yeni romanda yeniden kuruluyor olması.
Fotoğraf: Unknown authorUnknown author; Restored by Yann Forget and Adam Cuerden, Public domain, Wikimedia Commons
