Zheng He'nin dev hazine gemisi: 120 metrelik rakam nereden çıktı
Zheng He'nin hazine gemisi her yerde 120 metre diye anlatılır. Oysa bu rakamın bilinen en eski izi 1597'de basılmış bir romanda; gemi mühendisleri ve Nanjing'deki kazı çok daha küçük bir gövdeyi gösteriyor.
1957'de Nanjing'in batısında, Yangtze'ye açılan eski Longjiang tersanesinin çamurundan on bir metre uzunluğunda bir ahşap kütük çıktı. Bir geminin dümen mili, yani dümen levhasını taşıyan ana eksen. Kütüğü ölçen Çinli araştırmacılar, modern gemilerdeki dümen-boy oranından geriye doğru hesap yaptı ve şu sonuca vardı: bu mil, 149 ile 166 metre arasında bir gemiye aitti.
Bu, tarihin en büyük ahşap gemisi demekti. Ve tam da beklenen cevaptı, çünkü aynı tersanenin Ming hanedanı döneminde Zheng He'nin filosunu inşa ettiği biliniyordu. Yaklaşık altı yüz yıl önce, 1405 ile 1433 arasında, Zheng He adlı saray görevlisi yüzlerce gemiyle Güneydoğu Asya'ya, Hindistan'a, Arap Yarımadası'na ve Afrika'nın doğu kıyısına gitti. Filonun en büyük sınıfına baochuan, yani hazine gemisi deniyordu.
Bugün bu gemiler neredeyse her yerde aynı rakamla anlatılıyor: 120 metre boy, dokuz direk, Kolomb'un Santa Maria'sının beş katı. Ama son yirmi yılda tarihçiler ve gemi mühendisleri aynı soruyu sormaya başladı: bu rakam tam olarak nereden geliyor ve dayanağı ne?
Rakamın yazılı izi 1597'ye kadar gidiyor, daha geriye gitmiyor
120 metrelik ölçünün resmî kaynağı, Çin'in son hanedanı altında 1739'da tamamlanan Ming Shi, yani resmî Ming tarihidir. Orada hazine gemisinin boyu 44 zhang 4 chi, eni 18 zhang olarak verilir. Sorun şu ki Ming Shi, Zheng He'nin yolculukları bittikten üç yüz yıl sonra yazıldı.
Cambridge Üniversitesi'nde Çin bilimleri üzerine çalışan Sally K. Church, 2005'te Monumenta Serica dergisinde yayımlanan incelemesinde bu zinciri geriye doğru takip etti. Church'ün çalışması, Ming Shi'nin verdiği 44 zhang × 18 zhang ölçüsünün, yani kabaca 447 × 183 fitin, yazılı kayıtlarda ilk kez nerede göründüğünü arıyor. Church'ün yöntemi şu: 1597'den önceki bütün kaynakları, taş yazıtları, yolculuğa katılanların ilk elden anlatılarını, Ming Shilu yani Gerçek Kayıtlar derlemesini, resmî ve resmî olmayan tarihleri, çizimleri ve tersane risalelerini tarayıp o ölçünün geçtiği bir yer var mı diye bakmak.
Bu tarihin 1597 olması tesadüf değil. O yıl Luo Maodeng adlı yazarın, Zheng He'nin yolculuklarını anlatan popüler bir romanı basıldı. Romanda gemiler beş sınıfa ayrılır ve hazine gemisi dokuz direkli, 44,4 × 18 zhang, yani yaklaşık 127 × 52 metre olarak betimlenir. Ming hanedanı üzerine çalışan tarihçi Edward Dreyer, içinde açıkça fantastik öğeler bulunan bu romanı tarihî bir kanıt olarak güvenilir saymaz. Yine de rakamın bilinen en eski yazılı izi burada.
Üstelik zhang ve chi, sabit uzunluklar değil. Ming döneminde bir chi'nin karşılığı için araştırmacıların kullandığı değerler yaklaşık 10,4 ile 13,3 inç arasında geziniyor. Hangi değeri alırsanız geminin boyu 117,5 metreden 134 metreye kadar oynuyor. Yani tartışmanın bir ucunda ölçü biriminin kendisi var.
Dönemin kendi taşı daha küçük bir gemi anlatıyor
İlginç olan şu: Zheng He'nin çağından kalma ve tarihi kesin olan kayıtlar boy vermiyor, tonaj veriyor. Nanjing'deki Jinghai Tapınağı yazıtında 1405 yılı için 2.000 liao, 1409 yılı için 1.500 liao kapasiteli gemiler anılıyor. Liao, Çin gemiciliğinde kullanılan bir yük ölçüsü; bu iki rakam kabaca 500 ve 375 tona karşılık geliyor. Bu, 120 metrelik bir gövdenin gerektireceği onbinlerce tonun yanında çok küçük bir sayı.
Bir başka boşluk daha var. Li Zhaoxiang'ın 1553'te yazdığı Longjiang tersanesi kayıtları, hazine gemilerinin planlarının inşa edildikleri tersaneden çoktan kaybolduğunu söylüyor. Yani ölçüyü doğrulayacak asıl belge, Ming döneminin kendi içinde bile ortada değildi.
Bir gemi mühendisinin yedi itirazı
Tartışmanın mühendislik tarafını en açık biçimde ortaya koyan kişi, Shanghai Jiaotong Üniversitesi'nde bilim tarihi profesörü ve gemi inşa mühendisi olan Xin Yuan'ou oldu. 2001'de bir konferansta sunduğu bildiride, Zheng He'nin gemilerinin resmî Ming tarihinde yazdığı kadar büyük olamayacağını savundu ve gerçek boyun 61 ile 76 metre arasında olmasının daha akla yakın olduğunu söyledi.
Xin'in sıraladığı itirazlar şunlar:
- 44 zhang'lık bir gövdenin su deplasmanı 15.000-20.000 ton olurdu; ahşap gemiler için pratik sınır ise yaklaşık 7.000 ton.
- Modern sanayi aletleriyle bile 10.000 tonun üstünde ahşap gemi inşa etmek sorunlu.
- Çin gemiciliğinin imzası olan su geçirmez bölmeler gövdeyi enine sağlam, boyuna zayıf yapar; omurganın ihtiyaç duyduğu çekme dayanımını ideal olarak tek bir ağaç gövdesi verir.
- O boyda direkler için parçaları birleştirmek gerekir; 15. yüzyıl Çin'inde bunun malzemesi yoktu.
- Dokuz direğin kuvvetli rüzgârda birlikte ürettiği yelken kuvvetine gövde direnemezdi.
- Çin gemileri bilinen boyutlarına 1403-1405 arasında, yani iki yılda geldi; Batı'da gemiler 1.500 tondan 5.000 tona çıkmak için dört yüz yıl harcadı.
- Yolculuklara katılan Gong Zhen, bir gemiyi 200-300 gemicinin işlettiğini yazıyor; 44 zhang'lık bir gemi binlerce kişi isterdi.
Ahşabın sınırı 20. yüzyılda bir kez daha ölçüldü
Bu sınırın soyut bir hesap olmadığını gösteren somut bir örnek var. 1909'da Maine'deki Bath kasabasında, Percy & Small tezgâhında Wyoming adlı altı direkli bir uskuna denize indirildi. Boyu 140 metre, eni 15,3 metre, gros tonajı 3.730. Bilinen en büyük ahşap yelkenli.
Wyoming'in hikâyesi mühendislik açısından öğretici. Deneme yolculuklarından hemen sonra mürettebat, geminin dalgalı havada boyuna büküldüğünü ve burulduğunu bildirdi. Denizcilikte bu eğilmeye hogging deniyor: gövdenin ortası kalkar, uçları sarkar. Güverte kaplamaları burkuldu, kaynaklar açıldı. Birkaç kez demir takviye eklendi ama sorun geçmedi; gemi su almasını dengelemek için sintine pompalarını sürekli çalıştırmak zorunda kaldı. Wyoming 1924'te bir fırtınada bütün mürettebatıyla battı.
Yani 140 metre, demir takviyeli ve sanayi aletleriyle inşa edilmiş bir ahşap gövde için bile sınırın ta kendisiydi. Zheng He'nin gemilerine atfedilen ölçü, bu sınıra beş yüz yıl önce, demir takviye olmadan ulaşılmış olmasını gerektiriyor.
Toprağın altından çıkan ölçü
Burada 1957'deki dümen miline geri dönmek gerekiyor, çünkü o kütüğün hikâyesi tartışmanın yöntem sorununu çok iyi gösteriyor. Church, aynı mili bu kez modern gemiler yerine Quanzhou'da bulunan dönem gemisiyle karşılaştırarak yeniden hesapladı ve çok daha küçük bir sonuca vardı: yaklaşık 150 fit, yani 45,7 metre. Aynı buluntu, hangi referans gemiyle oranlandığına göre 166 metre de verebiliyor, 46 metre de.
Daha bağlayıcı kanıt tersanenin kendisinden geldi. 2003-2004'te Nanjing'deki hazine gemisi tersanesinde yapılan kazılar, geminin inşa edildiği üç yapım havuzunu ortaya çıkardı. En büyüğünün uzunluğu 421 metre; ama genişliği en fazla 41 metre ve bunun yalnızca 10 metrelik bir şeridinde yapı kalıntısı var. Bu ölçüler, havuzda inşa edilebilecek geminin en çok 75 metre olabileceğini, muhtemelen daha kısa olduğunu söylüyor.
Hangi rakam kimden geliyor
Aşağıdaki tablo, yazıda geçen ölçülerin kaynaklarını bir arada gösteriyor. Rakamların hepsi metinde anılan kaynaklardan; aralarındaki fark zaten tartışmanın konusu.
| Kaynak | Tarih | Verilen ölçü |
|---|---|---|
| Jinghai Tapınağı yazıtı | 1405 ve 1409 | 2.000 liao (yaklaşık 500 ton) ve 1.500 liao (yaklaşık 375 ton); boy verilmiyor |
| Luo Maodeng'in romanı | 1597 | Dokuz direkli, 44,4 × 18 zhang; yaklaşık 127 × 52 metre |
| Ming Shi, resmî Ming tarihi | 1739 | 44 zhang 4 chi boy, 18 zhang en |
| Joseph Needham'ın tahmini | 20. yüzyıl | 135 × 55 metre |
| Xin Yuan'ou'nun tahmini | 2001 | 61-76 metre |
| Church'ün dümen mili hesabı | 2005 | Yaklaşık 45,7 metre |
| Zheng Ming'in 2.000 liao hesabı | — | 71,1 × 14,05 metre |
| Sleeswyk'in hesabı | — | 52,5 × 9,89 metre |
| Nanjing yapım havuzları | 2003-2004 kazısı | En çok 75 metrelik gemiye yer var |
Büyük ölçüyü savunan taraf da var ve ciddi bir tarafı. Çin bilim ve teknoloji tarihinin en kapsamlı çalışmasını yazan Joseph Needham gemiyi 135 × 55 metre olarak tahmin etti; Ming yolculukları üzerine çalışan Edward Dreyer de genel olarak Needham'ın değerlendirmesine yakın durdu. Yani bu bir meraklılar ile akademi tartışması değil, akademinin kendi içindeki bir hesap ayrılığı.
Açık soru
Bu tartışmayı tek hamlede bitirecek şey hâlâ yok: bir hazine gemisinin batığı. Quanzhou gemisi gibi dönem batıkları var, tersanenin havuzları var, bir dümen mili var; ama Zheng He'nin filosuna ait, ölçülebilir bir büyük gövde çıkmadı.
Çıkana kadar soru şu biçimde kalıyor: elimizde dönemin kendi taşına kazınmış tonaj rakamları, üç yüz yıl sonra yazılmış bir resmî tarih, bunun kaynağı olabilecek bir roman ve iki ucu arasında üç kat fark olan tahminler var. Church'ün yaptığı gibi kanıt zincirini geriye doğru takip etmek, bir rakamı ne zaman büyük bulmak gerektiğini değil, ne zaman yalnızca çok tekrarlanmış bulmak gerektiğini gösteriyor.
Bu, Zheng He'nin yolculuklarını küçültmüyor. 1405'te Hint Okyanusu'nu baştan sona geçebilen, onlarca yıl boyunca yüzlerce gemiyi ve on binlerce insanı besleyip yönetebilen bir organizasyon, geminin boyu 70 metre de olsa dönemin en etkileyici denizcilik işi. Değişen şey, hikâyenin hangi rakamın üzerine kurulduğu.
Fotoğraf: Damián Morán Dauchez, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
