Fas'ta bir sırtın 90 yıllık sırrı: Nil dışındaki en eski savunma hattı

Sonuçlar, Cambridge University Press'in The British Institute for Libyan & Northern African Studies adına yayımladığı Libyan Studies dergisinde 7 Eylül 2026'da açık erişimle çıktı. Makalenin başlığı "Expanding Oued Beht", yazar kadrosu yirmi kişi; sorumlu yazarlar İtalyan Ulusal Araştırma Konseyi'nden (CNR) Giulio Lucarini ve Cambridge Üniversitesi'nden Cyprian Broodbank. Kazı, Fas'ın Ulusal Arkeoloji ve Miras Bilimleri Enstitüsü (INSAP), CNR, ISMEO ve Cambridge ortaklığıyla yürüyor; Lucarini, Broodbank ve INSAP'tan Youssef Bokbot eşbaşkan.

Doksan yıllık bir tahmin, nihayet sınandı

Sırttaki duvarları 1936'da Armand Ruhlmann yayımlamış ve bunları bir éperon barré olarak yorumlamıştı. Terim Fransız arkeoloji dilinden geliyor: iki yanı vadilerle doğal olarak korunan bir burnun, kara tarafındaki dar boynundan hendek ve setle kapatılması. Böylece burnun ucu, tek bir hat tutularak kesilmiş oluyor. Ruhlmann'ın çizimi düzgündü ama elinde tarih yoktu.

2010'lu yıllarda CAOB projesi iki büyük duvarı kazdı; sonuç belirsiz kaldı. Üst evrelerin tarih öncesine ait olmadığı anlaşıldı, en alttakinin ne olduğu ise bilinmiyordu. Makalede bu durum açıkça yazılıyor: kesin bir tarih öncesi köken gösterilebilirse, bunun bölgesel ölçekte önemli olacağı önceden biliniyordu. 2023 sezonunun dört stratejik sorusundan birincisi doğrudan buydu.

Tek "duvar" değil, üst üste binmiş üç yapı

Kazı, yerel adıyla "Wall B1" denen yığının aslında tek bir duvar olmadığını gösterdi. Kuzey-güney doğrultusunda açılan yarık, birbirini tamamlayan üç ayrı öğeyi kesti:

• Duvar (F.300): İki inşa evresi var. Alttaki erken evre çamur sıva ve büyük olasılıkla kireç taşıyla kurulmuş; üstteki taş duvar çok daha geç, tarih öncesi değil.
• Toprak setler (F.313 ve F.314): Duvarın kuzeyinde ve güneyinde, birden çok evrede yığılmış eğimli toprak kütleleri. Güneydeki set duvardan yaklaşık 8 metre uzanıp düzleşiyor. Setleri oluşturan toprakta taş neredeyse yok; ekip bunun özenle ayıklanmış toprağın taşınmasından kaynaklanabileceğini yazıyor.
• Hendek (F.312): Duvarın kuzeyinde, ona paralel uzandığı varsayılan bir hendek. Sonradan yeniden kazılmış (F.319).

Ölçüler makalenin kendi kazı kayıtlarından. Hendeğin tabanına ulaşılamadığı için derinlik bir alt sınır:

O eğik direk çukuru küçük ama anlamlı bir ayrıntı: yatay değil yana yatık açılmış olması, içine bir taşıyıcı ahşabın payandalandığını düşündürüyor. İçinden çıkan baklagil tohumu MÖ 1502-1324 aralığını verdi.

Radyokarbonun söyledikleri ve söyleyemedikleri

2023 açmalarından 24 yeni radyokarbon ölçümü alındı. Takvim tarihine çevirme IntCal20 eğrisiyle, R için rcarbon paketi kullanılarak ve yüzde 95,4 olasılık aralığıyla yapıldı. Yani makaledeki her tarih bir nokta değil, bir aralık.

Ekip örneklerini de özenle belirlemiş: ölçümlerin çoğu kömürden değil, yanmış kültür bitkisi tohumlarından alınmış — arpa, buğday, bezelye, keçiboynuzu. Bunun nedeni basit. Kömür, yüzlerce yıl yaşamış bir ağacın göbeğinden geliyor olabilir; o zaman ölçüm, odunun kesildiği tarihi değil ağacın o halkasının oluştuğu tarihi verir. Buna "eski odun etkisi" deniyor. Tek yıllık bir tohumda bu sapma yok.

Yöntemin sınırı yine de var ve makale bunu saklamıyor:

• İki kömür ölçümü, bulundukları katmanla hiç uyuşmadığı için "araya karışmış yolcular" diye nitelenip evreleme dışı bırakıldı.
• Ölçümlerin büyük kısmı kesin inşa tarihi değil, terminus post quem veriyor: yapı "en erken şu tarihte" yapılmış olabilir, daha geç de olabilir.
• Hendeğin en alt dolgularına inilemedi. Dolayısıyla hendeğin ilk kazıldığı an hâlâ bilinmiyor; makale hendeğin duvarla çağdaş da, ondan daha eski de olabileceğini yazıyor.
• Kuzey setin en erken evresi, aynı yükseklikteki duvar katmanlarından birkaç yüzyıl sonra oluşmuş olabilir. Yani "hendek, set ve duvar aynı anda yapıldı" cümlesi kurulamıyor.

Bu yapının savunma amaçlı olduğu kesin mi?

Hayır — ve bunu en net söyleyen, kazının kendi ekibi. Makalede işlev şöyle tartılıyor: yapının sırtı enine kesen konumu göz önüne alındığında, Ruhlmann'ı izleyerek bir savunma hendeği, setle desteklenmiş bir sur ve üstünü kapatan bir duvar olarak yorumlanabileceği söyleniyor; hemen ardından "bu aşamada çevreleme ya da bölme yönünde başka güdüler dışlanamaz" ve "uzun kullanım süresinin her döneminde aynı işlevin geçerli olmuş olması gerekmez" deniyor. Sonuç bölümünde ise cümle daha da temkinli kuruluyor: "savunma amaçlı ya da başka işlevlerinden bağımsız olarak" inşa dizisinin MÖ 2. binyılın erken-orta kesimine güvenle tarihlendiği vurgulanıyor.

Kısacası kesinleşen şey tarih; işlev hâlâ en olası yorum düzeyinde. Bir hendek ve set, dışarıdan gelebilecek bir tehdide karşı da kurulabilir, sürüleri ve tarlaları ayırmak, araziden geçişi denetlemek ya da bir topluluğun sınırını göstermek için de. Live Science'a konuşan ekip de hangi baskının bu yapıyı doğurduğunun bilinmediğini, toprak ve kaynaklar üzerindeki artan rekabetin akla yatkın bir açıklama olduğunu söylüyor.

Asıl bulgu belki de yapının kendisi değil, onu yapan örgütlenme

Bir hendek kazmak, çıkan toprağı set halinde yığmak, üstüne duvar örmek ve bunu bir sırtın tamamı boyunca sürdürmek tek bir hanenin işi değil. Planlama, iş bölümü ve birden çok mevsim boyunca insanı bir arada tutabilme gerekiyor. Projenin eşbaşkanı Giulio Lucarini, İtalyan makamlarının dağıttığı bültende bunu şöyle özetledi: "Bu sırt neredeyse bir yüzyıl boyunca sırrını korudu. Bugün bu keşif, bu araziye yeni bir gözle bakmamızı zorunlu kılıyor. Araştırmamız, kuzeybatı Fas topluluklarının, daha önce belgeleyemediğimiz bir ölçekte ortak projeler yoluyla büyük işler tasarlayıp gerçekleştirebildiğini gösteriyor."

Bu, bölge için gerçekten yeni bir bilgi. Magrip'in MÖ 2. binyılı arkeolojik olarak neredeyse boştu; makalenin deyişiyle "on yıllardır erken yapılan çağrılardan sonra", kuzeybatı Magrip Tunç Çağı'nın nihayet belgelenmiş bir gerçekliğe dönüşmekte olduğu söylenebilir. Aynı dönemde İber Yarımadası'nın güneyinde Argar kültürü ve ardılları var; Fas'ın Akdeniz kıyısına yakın Kach Kouch'ta ise aynı binyılın son yüzyıllarına ait yerleşim ortaya çıkarıldı.

Yerleşim kuzeyden güneye taşınmış

Oued Beht'in daha eski katmanı 2022'de bulunmuştu: sırtın kuzeyinde, açık marn platosuna yayılmış 9-10 hektarlık bir Son Neolitik odak, MÖ 4. binyılın ortası ile 3. binyılın hemen başı arasına tarihleniyor. Orası tarımla geçinen, çok sayıda cilalı taş balta üreten, kimi zaman boya bezemeli çanak çömlek yapan ve çan biçimli çukurlarda büyük ölçekte ürün depolayan bir topluluğun izini taşıyor.

MÖ 2. binyılda odak değişiyor. Yeni bulgular, etkinliğin kuzeydeki geniş açık alandan, iki vadinin daralttığı, kireç taşı kuşaklı ve makalenin ifadesiyle "son derece savunulabilir" güney kesime kaydığını gösteriyor. Ekip buna ilginç bir devam fikri ekliyor: güney kesimin topoğrafyası ve ölçeği, çok daha sonraki Rirha ve Roma dönemi Volubilis'inin altındaki kent öncesi Mauretania yerleşimlerine benziyor. Yani bir yerin nereye kurulacağına dair tercih, Roma'dan çok önce, MÖ 2. binyıla kadar geri gidiyor olabilir.

Aynı hat, üç bin yıl sonra yeniden örülmüş

Hikâyenin en şaşırtıcı yanı belki de bu. Bugün yüzeyde görünen taş duvar tarih öncesine ait değil: MS 11-13. yüzyıllarda, yani ortaçağda, aynı hat üzerine yeniden inşa edilmiş. Kireç taşı blokları toprak harç içine oturtulmuş, iki yanı ıslatılıp tokmaklanmış toprakla desteklenmiş. Setlerin üst evreleri de bu döneme ait. Aynı sırtın kuzey ucunda bulunan bir gömütten alınan azı dişi MS 1221-1279 aralığını verdi; yakınlarda 11-13. yüzyıla ait küçük ama yoğun bir kırsal çanak çömlek kümesi de saptandı.

Aynı dar boynun üç bin yıl arayla iki kez kapatılmış olması, arazinin kendisinin bir öneri taşıdığını düşündürüyor: bu sırtı tutmak isteyen herkes, hemen hemen aynı çizgiye varıyor.

Sırada ne var

Makalenin kendi listesi kısa ve net. Hendeğin tam derinliği, profili ve ilk kazıldığı tarih hâlâ belirsiz; oraya inmek gerekiyor. Güneydeki daha mütevazı "Wall C" hiç sınanmadı — eğer onun da evreleri B1 ile örtüşürse, Ruhlmann'ın bütünlüklü éperon barré önerisi doğrulanmış olacak; örtüşmezse, elimizde tek bir enine hat kalacak ve "kapalı bir burun" resmi dağılacak. İki bakır buluntunun tarihi de belirsiz kaldı; bunlardan biri 5,5 santimlik bir mil.

Yani Oued Beht şu an kesin bir tarihe ve belirsiz bir amaca sahip. Arkeolojide bu, sanıldığı kadar kötü bir durum değil: tarih olmadan amaç tartışması hiç başlayamıyordu.

Fotoğraf: Ayoub.khallouq, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons