Kültür

Mouseman Thompson: Meşeye Fare Oyan Yorkshire Ustasının Öyküsü

Robert Thompson, 1919 dolaylarında bir şakayla mobilyalarına fare oymaya başladı. Kilburn atölyesinin meşe, adze ve tek usta düzeninin öyküsü.

21 Kasım 20266 dk okuma
Mouseman Thompson: Meşeye Fare Oyan Yorkshire Ustasının Öyküsü

Yorkshire'ın kuzeyinde, York'un hemen yukarısında Hambleton Tepeleri'nin eteğinde, bir kilisenin yanı başında küçük bir atölye durur. İçerideki meşe sıraların, sandalyelerin, korkulukların bir köşesinde kulağı ve kuyruğu belli belirsiz bir fare saklıdır. Boyu birkaç santimetredir, ahşabın içinden oyulmuştur, hiçbir zaman öne çıkmaz. Ama yüz yıla yakın bir süredir İngiltere'nin en tanınan zanaat imzalarından biridir.

Bu imzanın sahibi Robert Thompson'dır (1876-1955). Kilburn köyünde doğdu, orada çalıştı, orada öldü ve orada gömüldü. Hikâyesi, bir markanın nasıl kurulduğundan çok, bir zanaatın nasıl kasıtlı olarak geri çağrıldığını anlatıyor. Fare ise bu hikâyenin en tuhaf, en az hesaplı parçası: Thompson'ın kendi sözlerine göre ortaya "neredeyse kazara" çıkmış bir şaka.

Reklam

Fabrikadan kilise oymalarına

Thompson, köyün doğramacısı (ahşap işçisi) John Thompson'ın oğluydu. Southwell Minster'ın yayımladığı bir bilgi notunda, gençken babasının isteğiyle West Riding'deki Cleckheaton'da bir mühendislik firmasında çıraklığa gönderildiği anlatılıyor. Gürültü, kir, duman ve buharla dolu bu ortamdan nefret etmiş; yıllar sonra o dönemi "beş yıllık ağır iş cezası" diye tanımlamış. Aynı notta, Cleckheaton'a gidip gelirken sık sık Ripon'da durup katedrali gezdiği, oradaki 15. yüzyıl ahşap oymalarına (notta William Bromflet'in adı geçiyor) hayran kaldığı yazıyor.

Köye dönüp aile doğramacılığına katıldıktan sonra da hayali netti. Kendi ifadesiyle "uzun yıllardır ölü olan ortaçağ meşe işçiliğinin ruhunu yeniden canlandırmak" istiyordu; hem şirketin tarih sayfası hem Southwell Minster'ın notu bu sözü aktarıyor. Bu yüzden iş kolaylaştırıcı aletlerden ve seri üretimden uzak durdu. Southwell notuna göre meşe tahtaları satın alıp bekletmeye başladı; kurumaları en az beş yıl sürdüğü için köy marangozluğundan usta oymacılığa bir günde geçmesi mümkün değildi. Bir antika rehberi (Homes & Antiques) bu sürenin beş ile sekiz yıl arasında değiştiğini yazıyor.

Bir haçla başlayan iş, bir şakayla başlayan imza

1914-18 yıllarındaki dünya çatışması köydeki işleri aksattı. Fırsat sonrasında geldi: Southwell notuna göre Ampleforth Koleji'nden Peder Paul Nevill, koleje ait mezarlık için büyük bir meşe haç yapıp yapamayacağını sordu. Thompson'ın elinde yeterince büyük bir meşe parçası da yoktu, işin nasıl yapılacağından da emin değildi; yine de kabul etti. Şirketin kendi anlatımı ve Southwell notu bu siparişi 1919'a tarihliyor. Şirket, Nevill'in 1924'te Ampleforth'un müdürü olmasının atölyenin ününü yaydığını da ekliyor.

Fare bu yıllarda doğdu. Thompson'ın 1949'da yazdığı bir mektuptan aktarılan sözler şöyle (Southwell notundan çeviri): bir perdenin devasa bir silmesini başka bir oymacıyla birlikte oyarlarken arkadaşı "kilise faresi kadar yoksul" olmaktan söz etmiş; Thompson da "Tam buraya bir fare oyayım" demiş ve oymuş. Ardından, bunun ne güzel bir ticari marka olacağını düşündüğünü yazıyor ve olayın "yaklaşık 30 yıl önce" geçtiğini ekliyor. Mektuptaki bu yaklaşık tarih, şirketin 1919 dediği döneme oturuyor.

"Kilise faresi kadar yoksul" İngilizcede yaygın bir deyim: kilisede yenecek yiyecek bulunmadığından oradaki fare herkesten fakirdir. Şirketin anlattığına göre Thompson torunlarına, o küçük hayvanın en sert ahşabı sessizce kemirip geçmesi fikrinin hoşuna gittiğini söylemiş. Skipton Town Hall'ın koleksiyon sayfasında ise farenin "sessiz köşelerdeki çalışkanlığı" simgelediği yazıyor. Bunlar sonradan eklenmiş yorumlar da olabilir; belgelenen kısım şaka. Ama imzanın neden tutulduğunu açıklıyorlar: fare gösterişsiz, mütevazı ve işine odaklı bir zanaat fikrini tek bir küçük şekle sığdırıyor.

Kilburn Parish Church'teki sunak korkuluğunda Thompson'ın fare imzası
Kilburn Parish Church'teki sunak korkuluğunda Thompson'ın fare imzası — DaveSumpner at English Wikipedia, Public domain (Wikimedia Commons)

Marka olarak fare

Şirketin sayfasına göre fare 1931'de resmen ticari marka olarak tescil edildi. Southwell notu, farenin Thompson'ın işlerinde hiçbir zaman baskın olmadığını, loş kilise iç mekânlarında her zaman fark edilmediğini vurguluyor. Homes & Antiques rehberi iki ayrıntı veriyor: 1930'ların başındaki farelerin boynu daha ince, sonraki dönemin farelerinin daha tombul olduğunu (kulaklar da kırılmaya daha az açık biçimde yassılaşmış) ve gerçek farenin ahşabın kendisinden oyulduğunu, sahtelerinde ise sonradan yapıştırıldığını yazıyor.

Taklitçiler de eksik olmadı. Aynı rehber, atölyeden ayrılan bazı ustaların kendi imzalarını seçtiğini söylüyor: Gnomeman, Foxman, Rabbitman gibi. Wikipedia'daki madde de benzer "adam" lakaplı yan atölyeleri sayıyor.

Adze, amonyak ve "boyasız" meşe

Thompson mobilyasının asıl ayırt edici yanı farenin kendisinden çok yüzeyidir. Southwell notuna göre sıradan el aletleri kullanılıyor, ama bir araç ayrı duruyor: adze, yani baltaya benzeyen, bıçağı sap eksenine dik duran eski bir yontma aleti. Yüzeyde dalgalı, küçük kürek izleri andıran bir doku bırakıyor; Homes & Antiques bu dokunun mumlandığında parladığını belirtiyor.

Adzeden sonra meşe elle zımparalanıyor ve içi amonyak buharı dolu bir odaya konuyor. Southwell notu, amonyaktaki alkalinin meşedeki asitle tepkimeye girerek yüzeye yumuşak bir bal rengi verdiğini yazıyor ve aynı yöntemin ortaçağda idrarla uygulandığını ekliyor. Aynı kaynağa göre Thompson mobilyalarının hiçbiri boyanmamış, vernik ya da boyayla renklendirilmemiş. Şirketin atölye sayfası bugün mobilyaların "hava kurusu İngiliz meşesinden" elle yapıldığını belirtiyor.

Çalışma düzeni de aynı çizgide: Southwell notuna göre her parça baştan sona tek bir usta tarafından yapılıyor, ustalar okuldan sonra atölyede yetişiyor ve dört-beş yıllık çıraklık boyunca farklı oymacıların yanında çalışıyor. Aynı not, ahşabı ustanın damarına, rengine ve kuruluk derecesine bakarak kendisinin seçtiğini söylüyor.

Kiliselerden müzelere

YerNe olduğu (kaynağıyla)
Ampleforth Koleji ve Manastırı1919'daki ilk büyük sipariş; sonrasında kütüphane ve ana binanın mobilyaları (Wikipedia)
Kilburn Parish ChurchAtölyenin hemen yanındaki kilise; sıralar, sunak korkuluğu ve başka donanım (Wikipedia)
Hubberholme, St Michael and All AngelsSıralar, koro sıraları ve sandalyeler; kilise Historic England kaydında II* sınıfı yapı olarak listeli (Wikipedia)
Skipton Town Hall1962'de sipariş edilen kurul salonu mobilyaları; toplamda yaklaşık 30 fare (Skipton Town Hall koleksiyon sayfası)

Nottinghamshire'daki Southwell Minster'ın bilgi notu, kendi "Minster farelerinin" yanı sıra Worksop Priory, Bingham ve Babworth dahil dokuz ibadet yerinde daha Thompson donanımı olduğunu sayıyor. Skipton sayfasına göre Kenneth Hodgson'ın topladığı 170'ten fazla parçanın bir bölümü Craven Müzesi'ne ve Londra'daki Victoria and Albert Müzesi'ne dağıtılmış.

Yorkshire Film Archive'in kayıtlarında 1948 tarihli, yaklaşık 22 dakikalık sessiz ve renkli bir belgesel var: Leeds'li Betty ve Cyril Ramsden'in çektiği "Craftsman of Kilburn". Kayıt notuna göre çekimin karşılığında karşılık olarak yapılan bir para toplamasından 5 sterlin, büyük bir kâse kahverengi yumurta ve evde salamura edilmiş jambon çıkmış.

Bugün ve açık sorular

Thompson 1955'te öldüğünde, Southwell notuna göre atölyede 35 usta ve çırak vardı; şirketin kendi sayfası 1930'larda 40 kişiden söz ediyor. Robert Thompson's Craftsmen Ltd adlı şirket (şirkete göre 1951'de kurulmuş) bugün de aynı yerde, aile soyundan gelenlerin elinde üretimini sürdürüyor. Wikipedia'ya göre 1994'te Thompson'ın torunlarından Ian Thompson-Cartwright tarafından açılan ziyaretçi merkezi, eski atölyeyi ve bitişik demirci dükkânını müze olarak kullanıyor; aynı madde kafe ve sergi bölümünün pandemi sırasında kapandığını yazıyor. Güncel ziyaret koşullarını şirketin kendisine sormak gerekir.

Geriye cevaplanması zor bir soru kalıyor. Fare tesadüfen doğdu, ama yüz yıl dayandı; çünkü arkasında gerçek bir yöntem vardı: yıllarca kurutulan meşe, adzeyle açılan yüzey, tek ustanın baştan sona sorumluluğu. İmza, yapıştırılabilen bir logo olsaydı, bu hikâyeden geriye bir şey kalmazdı. Elle oyulan bir imzanın bir zanaatı yüz yıl ayakta tutup tutamayacağını ise ancak bir sonraki kuşağın ustaları gösterecek.

Fotoğraf: Ruhrfisch, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Kültür Masası

Bu içerik, Yudum Kültür Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4955,4066,28İstanbul13°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiHayvan rekorları testi: en hızlı, en derin, en uzun ömürlü kim?En hızlı dalışı hangi kuş yapıyor, en derine hangi memeli iniyor, hangi omurgalı yüzlerce yıl yaşıyor?…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için enerji yoğun ve dönüştürücü bir tonda başlıyor. Güneş'in Yay burcundaki…

Günün sorusu

"Filenin Sultanları" hangi milli takımımızın lakabıdır?

Haftanın düellosu

Bu bölümde

Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →