Norn nasıl sustu: Orkney ve Shetland'in bin yıllık İskandinav dili

Norn'un asıl ilginç yanı sönmüş olması değil; diller sürekli sönüyor. İlginç olan, nasıl söndüğünün iki yüzyıldır netleşmemesi. Bir dilin ölümü genelde "son konuşuru şu tarihte öldü" cümlesiyle anlatılır. Norn, bu cümlenin çoğu zaman bir kurgu olduğunu gösteren ders kitaplarına girecek türden bir örnek.

Dil tarihi üzerine yayın yapan RobWords kanalının "Britain had its own Scandinavian language" başlıklı videosu konuyu geniş bir izleyici kitlesine yeniden hatırlattı; Rob Watts videoda Norn'un izini taşa kazınmış rünlerden bugünkü ada ağızlarına kadar sürüyor.

Bin yıl süren bir dil nasıl kuruldu

Dilbilimci Michael P. Barnes'ın Shetland ForWirds tarafından yayımlanan "The Study of Norn" başlıklı incelemesine göre kuzey adalarına Norse denizciler ve yerleşimciler 800'lerde ulaştı. En geç 1000 yılına gelindiğinde onların konuştuğu dil adalardaki tek iletişim aracı hâline gelmiş, Norse öncesi Pict nüfusun dili ya da dilleri ortadan kalkmıştı. "Norn" adı da dilin kendi içinden çıkıyor: Eski İskandinavcadaki norrœnn ("Norveçli", "Norse") sıfatına ve norrœna ("Norveç dili") adına dayanıyor.

Dönüm noktası 15. yüzyılda geldi. Danimarka kralı I. Christian, Norveç kralı sıfatıyla kızı Margaret'in çeyizine karşılık Orkney'i 1468'de, Shetland'i 1469'da İskoçya kralı III. James'e rehin bıraktı. Para hiçbir zaman ödenmedi, adalar İskoç krallığının parçası oldu. Anakaradan gelen Scots konuşurlarının sayısı arttı; yazışmanın, kilisenin ve ticaretin dili değişti. Norn bir anda kaybolmadı, kullanım alanı tek tek elinden alındı.

Bütün bir dilin mirası tek tabloya sığıyor

Bir dilin yazılı bütün kalıntısını tek bir dökümde toplayabilmek ender rastlanan bir durumdur; Norn'da mümkün. Aşağıdaki liste Barnes'ın incelemesindeki verilere dayanıyor.

Low'un el yazması A Tour through the Islands of Orkney and Schetland ancak 1879'da basıldı. Barnes, bu küçük derlemenin haklı bir ünü olduğunu ama üzerine fazla yük bindirildiğini söylüyor: Low bir Norn araştırmacısı değildi, hiç İskandinav dili bilmiyordu ve Foula'daki dil durumunu öyle bulanık anlattı ki kimi okurlar bunu "Norn hâlâ günlük konuşuluyordu" diye, kimileri "yalnızca loş biçimde hatırlanan bir geçmiş dildi" diye okudu.

İki dua metnini yan yana koymak dilin ada ada nasıl ayrıştığını gösteriyor. Omniglot'un derlediği biçimlere göre Wallace'ın 1700'de Orkney'den aktardığı metin "Favor i ir i chimrie" diye başlıyor; Low'un Foula'da yazdığı Shetland metni ise "Fy vor or er i Chimeri". Aynı cümle, iki ayrı ada ağzı.

"Son konuşur" neden sorunlu bir kavram

Norn'un ölüm tarihi olarak en sık 1850 verilir: Unst adasının Skaw köyünden Walter Sutherland'ın öldüğü yıl. Bu tarihi kaynağına kadar takip edince ilginç bir şey çıkıyor. Rakam, Faroe Adalarından dilbilimci Jakob Jakobsen'in sözlüğünün önsözünden geliyor ve Jakobsen cümleyi ihtiyatla kuruyor: "Unst'ta Norn konuşabildiği söylenen son adam, Skaw'dan Walter Sutherland, 1850 dolaylarında öldü."

Dahası Jakobsen aynı sayfalarda kendi aktardığı anlatıya güvenmiyor. Yüzyıl ortasında ve sonrasında konuşulduğu söylenen Norn'un "pek hesaba katılacak bir şey olamayacağını" yazıyor; ona göre o kişilerin ünü, başkalarının unuttuğu türkü parçalarını, tekerlemeleri ve kalıp sözleri hâlâ ezberden okuyabilmelerinden geliyordu. Yani "Norn konuşuyor" denen kişiler büyük olasılıkla dili kullanmıyor, dilden kalan parçaları saklıyordu.

Bu ayrım bugün de tartışmanın merkezinde. Barnes, Brian Smith ve Remco Knooihuizen gibi araştırmacılar Norn'un en geç 1800'de konuşulan bir dil olmaktan çıktığını savunuyor. Barnes'ın gerekçelerinden biri şu: 1814 ve sonrasında yazan Shetlandlı Thomas Irvine'in metinlerinden, Norn konuşabilen tek bir kişiyi bile tanımadığı anlaşılıyor; o tarihten sonra dilden hep geçmiş zamanda söz ediliyor. Karşı görüşteki Laurits Rendboe ve Norveçli Geirr Wiggen ise dilin 19. yüzyılın içine kadar yaşadığını, asıl gerilemeyi düzenli okullaşmayla yaşadığını öne sürüyor. Barnes buna, okulların uzun süre çok sınırlı kaldığını söyleyerek karşılık veriyor.

Aradaki fark tam yüz yıl. Bir dilin ne zaman öldüğü sorusunun neden kolay yanıtlanmadığını da bu fark anlatıyor: ölçüt "kim konuşuyordu" mu olacak, "kim bir şeyler hatırlıyordu" mu?

İki adam, on üç bin madde

Norn hakkında bildiklerimizin büyük bölümünü iki kişiye borçluyuz. Jakobsen 1893-95 arasında Shetland'e uzun bir çalışma yolculuğu yaptı. Barnes'a göre o geldiğinde Norn muhtemelen çoktan sönmüştü; yine de Jakobsen kelimeleri, kalıpları, konuşma kırıntılarını, atasözlerini, bilmeceleri ve yer adlarını tek tek not etti. 1905 ve 1912'de iki kısa ziyaret daha yaptı; Orkney'e ilk gidişi 1909'daydı ve orada uzun kalmadı. Ortaya çıkan An Etymological Dictionary of the Norn Language in Shetland bin sayfayı aşıyor ve yaklaşık 10.000 madde içeriyor.

Orkney tarafını Orkneyli Hugh Marwick üstlendi. 1929'da yayımladığı The Orkney Norn'un omurgasını oluşturan sözlükçe 215 sayfayı biraz geçiyor, yaklaşık 3.000 madde barındırıyor. Marwick kitabına Maeshowe rün yazıtlarındaki alışılmadık biçimlerin listesini ve Orkney'den korunmuş dört İskandinavca belgenin metnini de ekledi.

Bugün Shetland'de konuşulan dil Norn değil

Yaygın bir yanlış anlama var: bugünkü Shetland ağzının bir tür Norn olduğu. Barnes bunu açıkça reddediyor. Modern Shetland ağzı Scots'tur; içinde İskandinav kökenli ve üstelik giderek incelen bir katman taşır, ama telaffuzu, yapısı ve söz varlığıyla hiçbir dilbilimcinin tereddüt etmeyeceği biçimde Scots'tur.

O katman yine de göze çarpıyor. Shetland ağzında ikinci tekil şahıs için du ve dee biçimleri, daha resmî you'dan ayrı yaşamayı sürdürüyor — İskandinav dillerindeki samimi/resmî ayrımının doğrudan izi. Norn kökenli kelime yoğunluğu belli alanlarda hâlâ yüksek: deniz ve dalga durumları, hava, balıkçılık, tekne yapımı, koyunculuk, yün ve örgü, turba kesimi. Yer adlarıysa neredeyse bütünüyle Norse kökenli; bir dar koya voe denmesi doğrudan Eski İskandinavcadan geliyor.

Adaların taşa kazınmış İskandinavca mirası ise sözlüklerden çok daha eski. Orkney'deki Maeshowe mezar odasının duvarlarında 12. yüzyılda birden fazla el tarafından kazınmış otuz kadar rün yazıtı bulunuyor; tek bir yerde toplanmış en büyük rün grubu sayılıyor. İçerikleri anıtsal değil, gündelik: "Ingigerth kadınların en güzelidir" gibi satırlar, bir de kendini övenler — "Bu rünleri okyanusun batısındaki en usta rün yazarı kazıdı." Barnes, ortaçağ rün yazıtlarını Norn saymanın araştırmacıdan araştırmacıya değiştiğini, terimin sınırlarının hiçbir zaman tam oturmadığını hatırlatıyor.

Açık kalan soru

Gönüllülerin yürüttüğü Nynorn ("Yeni Norn") projesi, eldeki kırıntılardan yola çıkarak dili yeniden kurmaya çalışıyor: kelimeleri, sesleri, hatta ses değişmelerini tamamlamayı deniyor. Böyle bir yeniden kurguda ne kadarının Norn, ne kadarının bilgili tahmin olduğu başlı başına bir soru.

Ama asıl açık soru daha temelde duruyor. Hildina baladının kendisi hâlâ tam çözülmüş değil. Norveçli Marius Hægstad 1900'de metni düzelterek akademik bir basım hazırladı, W. G. Collingwood 1908'de bu düzeltilmiş metinden İngilizceye tam bir çeviri yaptı. Yine de edebiyat tarihçisi Nora Kershaw Chadwick baladın dilini "neredeyse çevrilemeyecek kadar kapalı" diye tanımlamıştı — hem karşılaştırılacak Norn örneği azdı, hem de metni söyleyen de yazan da dili tam bilmiyordu. Bir dilin bugüne kalan en uzun metni, o dili bilmeyen iki adamın ortak hatırasından süzülerek geldi. Aslına ne kadar sadık kaldığını ölçebilecek üçüncü bir kaynak yok.

Fotoğraf: Mike Pennington, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons