Roma'da bulunan 20 sikke İngiliz çıktı: Vatikan'ın yanındaki küçük İngiltere

Bulgu, Naismith'in ortak yazarı olduğu bir bölümle İtalya'da yayımlanan Roma e gli altri (300-1000): Yabancılar, çatışma ile bütünleşme arasında şehirde başlıklı derlemede anlatılıyor. Yani hakemli bir nümismatik dergisi makalesi değil, bir derleme kitap bölümü — bu, aşağıda döneceğimiz bir sınır.

Neron'un tiyatrosunu ararken

Kazının kendisi başlı başına bir hikâye. Palazzo della Rovere, Aziz Petrus Bazilikası'nın birkaç adım ötesinde, Borgo semtinde duran 15. yüzyıl yapısı. Roma Özel Müdürlüğü'nün avluda yürüttüğü üç yıllık çalışma, Temmuz 2023'te duyuruldu: antik metinlerin bahsettiği ama yeri hiç bulunamayan Neron tiyatrosunun yarım daire oturma bölümünün sol kanadı, mermer sütunlar, yaldızlı stuko bezemeler ve kostüm deposu olarak kullanılmış odalar gün yüzüne çıkmıştı. Dönemin Roma Özel Sorumlusu Daniela Porro keşfi, imparatorun şiir ve müzik çalıştığı yerin ilk kez saptanması olarak nitelemişti.

Aynı toprak, üstündeki bin yılı da katman katman saklamıştı. Antik tiyatronun kalıntılarının üzerinde ortaçağ Roma'sının tabakaları, o tabakaların içinde de İngiliz penileri vardı.

Sikke neden pasaport gibi iz bırakır

Arkeolojide "bu para nereden geldi" sorusu çoğu zaman tahminle yanıtlanır. Anglo-Sakson penisi bu konuda istisnadır, çünkü üzerinde adres yazar. 10. yüzyılın sonlarına doğru Kral Edgar'ın yürürlüğe koyduğu düzenlemeyle İngiltere'deki yaklaşık kırk darphanenin tamamı tek tip sikke basmaya başladı: ön yüzde kralın sola bakan büstü ve EADGAR REX ANGLORUM yazısı, arka yüzde küçük bir haç ile parayı basan ustanın adı ve darphanenin bulunduğu kasaba. Gümüş ayarı yaklaşık yüzde 96'ydı ve bu düzen yüz elli yılı aşkın süre ayakta kaldı.

Yani elinizdeki küçük gümüş pul, hangi şehirde, kimin çekiciyle, hangi kralın döneminde basıldığını kendi üstünde taşıyor. Bir arkeolog için bu, çamurun içinde bulunmuş bir kimlik belgesine yakın.

Metalin kendisi de konuşabiliyor. Oxford'dan Jane Kershaw ve Rory Naismith'in 2024'te Antiquity dergisinde yayımladığı çalışmada, Fitzwilliam Müzesi'ndeki 660-820 arasına tarihlenen 49 sikke taşınabilir lazer aşındırma ve kurşun izotop analiziyle incelenmişti. Sonuç: 7. yüzyıldaki gümüş bolluğunun arkasında eritilmiş Bizans gümüşü vardı; 750'den sonra kaynak, bugünkü batı Fransa'daki Melle madenine kayıyordu. İki gümüşü ayıran ipucu altın oranıydı — Bizans gümüşünde yüzde 0,6-2, Melle gümüşünde yüzde 0,01'in altında. Roma'daki 20 sikkeye böyle bir analiz uygulandığına dair bir bilgi yok; ama yöntemin varlığı, bu buluntunun ileride ne kadar daha konuşabileceğini gösteriyor.

Borgo'daki "küçük İngiltere"

Anglo-Sakson İngiltere'si, Roma yönetiminin 410'da adadan çekilmesinden sonra kurulan, Germen kökenli küçük krallıkların mozaiğiydi; 10. yüzyılda bu krallıklar tek bir İngiltere çatısı altında birleşmişti. Roma ile bağ, 6. yüzyılın sonunda Papa I. Gregorius'un adaya gönderdiği misyonla kurulmuştu. Naismith'in deyişiyle "Anglo-Saksonlar o andan itibaren Roma'ya çok bağlıydı."

Bu bağlılık yüzyıllar içinde düzenli bir insan akışına dönüştü: hacılar, tüccarlar, din adamları, hatta krallar. Ortaçağ Roma'sında yabancı topluluklar schola denen ulusal dernekler kuruyor, kendi konukevlerini ve kiliselerini işletiyordu. Saksonların, Frizyalıların, Frankların ve Lombardların scholaları vardı. En görünür olanı Anglo-Saksonlarınkiydi: Schola Saxonum.

Roger of Wendover'ın kaydına göre bu kurumu 727'de Wessex Kralı Ine kurdu; Santa Maria adlı küçük bir şapel ve hacılara konaklama sağlayan bir yapıdan ibaretti. Canterbury'den çıkıp Via Francigena boyunca güneye yürüyen Wessexli hacıların varış noktasıydı. Kurumun ömrü kolay geçmedi: 817'de alevlere teslim oldu, 846'da Akdeniz'den gelen akıncılarca yağmalandı, 852'de ikinci kez kül oldu. Aynı yıl Papa IV. Leo bölgeyi surla çevirdi ve Civitas Leonina adıyla ayrı bir yerleşim doğdu — bu yerleşim 1586'ya kadar Roma'nın idari yapısına katılmadı.

Schola Saxonum'un yerinde bugün Santo Spirito in Sassia kilisesi duruyor. Adındaki "Sassia", doğrudan Sakson kökeninden geliyor. Yapı 12. yüzyılda yeniden kuruldu; 1475'te Papa IV. Sixtus onu, III. Innocentius'un kurduğu hastaneye bağladı. Semtin adı olan "Borgo" ise Germen dillerindeki burg (surlu yerleşim) sözünden türedi: ortaçağ hacıları scholalarının çevresine böyle diyordu.

Mahallenin tam büyüklüğü bilinmiyor. Popular Science'ın aktardığı yaygın tahmin, en az 32 bin kare fit, yani kabaca 3.000 metrekare — bir futbol sahasının yarısı kadar bir alan.

Peter's Pence: İngiltere'den Roma'ya giden hane parası

İngiliz gümüşünün Roma'ya akmasının bir de kurumsal sebebi vardı. Peter's Pence — Anglo-Sakson dilindeki adıyla Romescot ya da Romefeoh — İngiltere'den doğrudan papalığa gönderilen düzenli bir ödemeydi. Kayıtlara göre Wessex Kralı Ine 725'teki Roma yolculuğunda bir bağış bırakmış, Mercia Kralı Offa 794'te benzer bir toplamayı kendi topraklarının tamamında başlatmıştı; ilk amaç Roma'daki İngiliz okulunu ayakta tutmaktı.

Yazılı olarak en net belgelenen düzenleme 1031'de Kral Knud'a ait: her ocak başına, yani her haneden bir peni. Bir tür gelir sınaması da vardı — yalnızca yıllık otuz peni ve üzeri kira ödeyen haneler yükümlüydü. Ödeme âdet gereği 1 Ağustos'ta toplanıyordu. 13. yüzyılda İngiltere'nin yıllık katkısı 20 sterlin 1 şilin 9 peni gibi sabit bir rakama oturmuştu.

Sikkeler neyi kanıtlıyor, neyi kanıtlamıyor

Buradaki asıl ilginçlik, paranın Roma'ya gelmiş olması değil; Roma'da harcanmış olması. Popular Science'ın aktardığına göre Roma'da yabancı para kullanımı kural olarak serbest değildi ve kentteki diğer göçmen toplulukların kendi sikkeleriyle alışveriş yaptığına dair benzer buluntular nadir. Birbirine kaynamış iki kümenin varlığı, İngilizlerin en azından zaman zaman kendi paralarıyla iş gördüğünü düşündürüyor.

Naismith bunu gündelik bir ihtiyaca bağlıyor: "Anglo-Saksonlar oraya papayı görmeye ve Roma'nın kiliselerini gezmeye geliyor, ama yine de karınlarını doyurmak zorundalar. Yani bir şeyler üretmek, alışveriş yapmak zorundalar. Bu buluntuların bize söylediği şey bu."

Sınırları da net yazmak gerekiyor. Bulgu hakemli bir dergi makalesi olarak değil, İtalyanca bir derleme kitabın bölümü olarak yayımlandı. Ulaşabildiğim haberlerde 20 sikkenin hangi kralların dönemine ait olduğu, hangi darphanelerde basıldığı ve para ustalarının adları yer almıyor — oysa Edgar düzeninden sonraki penilerde bu bilgi sikkenin üzerinde yazılı olmalı. Mahallenin büyüklüğü de ölçülmüş değil, tahmin. Sikkelerin oraya nasıl geldiği — düşürülmüş mü, saklanmış mı, bir adak olarak mı bırakılmış — açıklanmış değil. Ve 20 parça, bir kentin ekonomik hayatı hakkında tek başına genelleme yapmak için küçük bir sayı; Naismith'in "papalık sikkelerinden fazla" karşılaştırması bu yüzden tek bir kazıya değil, Roma genelindeki birikmiş buluntulara dayanıyor.

Asıl merak edilecek şey şu: Borgo'nun toprağı daha ne kadar İngiliz gümüşü saklıyor ve bu sikkelerin üzerindeki darphane adları okunduğunda hangi İngiliz kasabalarının Roma'ya bağlandığı ortaya çıkacak? Üzerinde adres yazan bir paranın en güzel tarafı da bu: cevabı kendi üstünde taşıyor, sadece okunmayı bekliyor.

Fotoğraf: None, Adam Daubney, 2008-09-15 15:09:10, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons