Roma'da kitapçı rafları: "hatasız nüsha" vaadi ve okurun itirazı

Bu küçük sahnede modern sandığımız hemen her şey var: adresi, rafı ve fiyat etiketi olan bir dükkân, ürünün kalitesine dair bir satış vaadi ve o vaadi dükkânın içinde yüzüne söyleyen bir okur. Tek bir fark bütün sistemi belirliyordu: kitaplar tek tek, elle çoğaltılıyordu. Bu yüzden "hatasızlık" bir süs değil, gerçekten para eden bir özellikti.

Classica et Mediaevalia dergisinde 2024'te Martialis ve kodeks üzerine yazan Philip Boserup-Lemire bunu şöyle özetliyor: elle kopyalama "pratikte hiçbir iki nüshanın aynı metni taşımaması" anlamına geliyordu ve bunun nedeni yalnız yazıcı yanlışları değildi; kopyacı metnin kısımlarını serbestçe çıkarabiliyor ya da değiştirebiliyordu.

Kitapçının adresi, rafı ve fiyat etiketi vardı

Dönemin reklamını en açık biçimde şair Martialis yapıyor. Birinci kitabın 117. epigramında, kendisinden sürekli kitap ödünç isteyen Lupercus'a yol tarifi veriyor: Argiletum'a indiğinde Caesar Forumu'nun karşısında bir dükkân var, iki yanındaki sütunlar şair adlarıyla kaplı, böylece bütün isimleri göz ucuyla tarayabiliyorsun. Sahibinin adını sor — Atrectus — birinci ya da ikinci raftan, pomza taşıyla cilalanmış ve mor süslemeli bir "Martialis"i beş denariusa uzatıyor.

Aynı şair, 13. kitabın girişinde bambaşka bir fiyat söylüyor: o ince kitapçığın tamamı dört ufak sikke; dört fazlaysa iki de olur, kitapçı Trypho yine kârını çıkarır. Yani rafta hem lüks hem ucuz uç var; pazarlık da tabloya dâhil.

Alt üç satır Diocletianus'un 301'de çıkardığı tavan fiyat fermanından; Antony Kropff'un 2016'da yayımladığı İngilizce çevirisinde VII. bölümün 39, 40 ve 1a numaralı kalemleri. İki uyarıyla okumak gerekiyor: bunlar Martialis'ten iki yüzyıl sonrasına ait ve gerçekleşen fiyat değil, devletin koyduğu üst sınır. Yine de ölçek fikri veriyor — en iyi yazıyla yüz satır kopyalamanın tavanı, bakımıyla birlikte bir tarım işçisinin bir günlük ücretinin tavanına eşit.

Beş denarius pahalı mıydı? Şair ve çevirmen Christopher Childers, Atrectus epigramı üzerine yazdığı yazıda Martialis yorumcusu Peter Howell'ın notunu aktarıyor: "5 denarius oldukça yüksek bir fiyat görünüyor, ama bu şık bir nüsha."

Rulodan avuç içine: "beni tek el tutar"

Martialis'in birinci kitabın ikinci epigramında yaptığı ise bir biçim tanıtımı. Boserup-Lemire'in çevirisiyle: "Kitapçıklarımı gittiğin her yere götürmek ve uzun yolda yanında olmalarını isteyen sen, deri sayfalarda sıkıştırılmış şu nüshaları al: kitap kutularını büyük kitaplara ver, beni tek el tutar." Ardından satış adresi geliyor: Barış Tapınağı'nın girişi ile Pallas forumunun arkasında, "bilgili Lucensis'in azatlısı Secundus".

Bu küçük boy, deri sayfalı nüsha, edebî kodeksin — yani bugün elimizde tuttuğumuz sayfalı kitabın — en erken izlerinden sayılıyor. Boserup-Lemire, bu baskının geniş okur kitlesi için düşünülmediğini, pahalı bir meraklı nesnesi, bir "edebî numara" olduğunu savunuyor ve açık bırakıyor: Martialis'in çağdaşlarından kaçının onu kodeksten okuduğu bilinmiyor.

Yanlış nereden geliyordu

Şikâyet eden yalnız dükkândaki gramerci değildi. Cicero, İÖ 54'te kardeşi Quintus'a yazdığı mektupta kitap aramaktan yorulmuş görünüyor: "De Latinis vero, quo me vertam, nescio: ita mendose et scribuntur et veneunt" — Latince olanlara gelince, ne yana döneceğimi bilmiyorum; öyle yanlışlı yazılıyor ve öyle satılıyorlar. Cümle Ad Quintum fratrem'in üçüncü kitabındaki dördüncü mektubun beşinci bölümünde; Cicero hemen ardından "yine de yapılabileni ihmal etmeyeceğim" diye ekliyor.

Amasyalı coğrafyacı Strabon ise bozulmanın bütün zincirini gösteriyor. Geographika'nın 13. kitabında anlattığına göre Aristoteles kitaplığını Theophrastos'a bıraktı, Theophrastos da Neleus'a; Neleus kitapları Troas'taki Skepsis'e götürdü. Mirasçıları onları kilit altında, özensizce tuttu; Pergamon kütüphanesi için kitap toplandığını duyunca bir çukura gömdü. Nem ve güveler metni yedikten sonra torunları hepsini yüksek bir paraya Teoslu Apellikon'a sattı. Strabon'un sözleriyle Apellikon "filozoftan çok kitap meraklısıydı": yenen yerleri yanlış doldurdu ve kitapları "hatalarla dolu olarak yayımladı".

Hikâyenin Roma ayağı daha da tanıdık: Atina'yı ele geçiren Sulla, Apellikon'un kitaplığını Roma'ya taşıdı. Orada gramerci Tyrannion kütüphaneciye yakınlık göstererek metinlere ulaştı; Strabon'a göre "kötü kopyacılar kullanan ve nüshaları karşılaştırmayan bazı kitapçılar" da ulaştı. Strabon bunu istisna olarak da anlatmıyor; aynı şeyin "hem burada hem İskenderiye'de satmak için kopyalanan öbür kitaplarda da" olduğunu söylüyor. Yani sorunun adı belliydi: nüshayı bir başkasıyla karşılaştırmak zaman, zaman da para demekti.

Yazarın hazır savunması bile vardı. Martialis, ikinci kitabın sekizinci epigramında okura şöyle diyor: bu sayfalarda bir şey fazla karanlık ya da fazla kaba bir dille yazılmış görünüyorsa kusur onun değil; kopyacı, size dizelerin tamamını yetiştirmek için acele ederken bozdu. "Suçlu kopyacı" savunması, yazılı kültürün ilk klişelerinden biri.

Rafta duran "sahte Galenos"

Yanlış harf tek sorun değildi; imza da sorundu. Hekim Galenos, Kendi Kitaplarım Üzerine adlı kitabının açılışında, dostu Bassus'un "elindeki kitapların listesini çıkar" önerisinin neden haklı çıktığını anlatır. P. N. Singer'ın çevirisiyle (Galen: Selected Works): "Geçenlerde Roma'nın en çok kitapçı barındıran bölgesi Sandalarium'daydım; satılık bir kitabın bana mı yoksa bir başkasına mı ait olduğu üzerine bir tartışmaya tanık oldum." Kitabın üstünde Hekim Galenos yazıyordu. Biri onu Galenos'un sanıp satın almıştı; başlığın tuhaflığına takılan okumuş bir adam ise kitabın konusunu öğrenmek istedi ve ilk iki satırı okur okumaz künyeyi yırttı: "Bu Galenos'un dili değil — başlık yanlış."

Galenos'un bu listeyi yazma gerekçesi daha da ilginç. Metinlerinin "her türlü sakatlamaya" uğradığını, farklı ülkelerde insanların kesip ekleyerek kendi adlarıyla yayımladığını söylüyor; elinde nüsha olanların, başkalarının kopyalarıyla arasındaki tutarsızlıkları görünce metinleri kendisine gönderip düzeltmesini istediklerini de anlatıyor. Antik dünyanın şikâyet hattı buydu: yazara nüsha yollayıp "bunu siz mi yazdınız, doğrusu ne?" diye sormak.

O bahis nasıl sonuçlandı? Elimizdeki nüsha söylemiyor

Gellius'un bölümü ironiyle bitiyor — daha doğrusu bitmiyor. Gramercinin itirazından sonra metinde boşluk var; ardından Varro'nun İnsan İşleri Eskiçağı'nın on altıncı kitabından bir satır geliyor: "duovicesimo yılda öldü; yirmi bir yıl kral oldu." Yani kitapçının suçlanan biçimi eski bir yazarda da geçiyor. Sonra metin yeniden kopuyor. Kitapçı bahsi kazanmış mı, gramerci geri adım atmış mı, bilmiyoruz.

Antik kitap yanlışları üzerine elimizdeki en canlı sahnenin, aktarım sırasında eksilmiş bir nüshadan gelmesi tesadüf değil; aynı mekanizmanın ürünü. Gellius'un bölümü, kendi konusunun kurbanı.

Peki bu bir piyasa mıydı, bir dostluk ağı mı?

Dükkân sahneleri yanıltıcı olabilir. Wellesley College'dan Raymond J. Starr'ın Classical Quarterly'de 1987'de yayımlanan makalesine göre Romalılar metinleri "öncelikle dostlukla belirlenen, genişleyen eşmerkezli halkalar" içinde dolaştırıyordu; kitapçılar ve "kamusal" kütüphaneler, yani metni yazarın ve dostlarının tanımadığı kişilere ulaştıran kanallar, görece geç gelişmelerdi.

Mısır'dan gelen bir belge iki kanalın yan yana yürüdüğünü gösteriyor. Oxford Üniversitesi'nin Oxyrhynchus papirüsleri sayfasında tanıtılan, yaklaşık İS 170'e tarihlenen özel bir mektupta (P.Oxy. XVIII 2192) şu istek var: "Hypsikrates'in Komedyada Alay Edilen Kişiler adlı yapıtının 6. ve 7. kitaplarının kopyalarını yapıp bana gönder." Not düşülen yanıt ise satın alma seçeneğini söylüyor: "Harpokration'a göre kitapçı Demetrios'ta var... Diodoros'ta da bazıları var." Kopyalatmak ve satın almak, aynı mektupta.

Dağılımın sınırlarını bilmediğimizi en iyi gösteren cümle ise Genç Plinius'un: Lugdunum'da (bugünkü Lyon) kitapçı olduğunu düşünmüyordu, kitaplarının orada satıldığını duyunca sevindiğini yazıyor. Yani İmparatorluğun en çok okuyan adamlarından biri, kendi kitaplarının nerede satıldığını ancak mektupla öğreniyordu. Elimizdeki kayıt büyük ölçüde şair şakaları, mektup cümleleri ve tek tük belgeden oluşuyor: kaç dükkân vardı, nüshaların kaçında yanlış vardı, şikâyet ne sıklıkla dile geliyordu — bunlar ölçülebilir değil.

Sırada ne var

Bu alanda yeni veri, metinlerden değil nesnelerden geliyor: Vezüv'ün sıcak külleri altında kömürleşmiş Herculaneum ruloları gibi, maddi olarak hâlâ okunmayı bekleyen kitaplar var. Açık sorular da duruyor: Atrectus'un beş denariusu kural mı istisna mıydı, kodeks baskısı kaç okura ulaştı, dükkânların nüsha karşılaştırma alışkanlığı gerçekten bu kadar zayıf mıydı, yoksa Strabon'un verdiği hüküm bir meraklının öfkesi miydi?

Sigillaria'daki bahsin sonucunu ise bize ancak Gellius'un daha iyi bir nüshası söyleyebilir. Yani iki bin yıl sonra bizim de aradığımız şey, o kitapçının vaat ettiği şeyin aynısı: hatasız bir kopya.

Fotoğraf: Chappsnet, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons