Evde radyoaktif pınar: 1920'lerin radyumlu su kabı Revigator'ın içinde ne vardı

Radyoaktiflik neden "sağlık" sayıldı

Marie ve Pierre Curie radyumu 1898'de tanımladı. Beş yıl sonra, 1903'te, elektronu bulan J. J. Thomson Nature dergisine bir mektup yazdı ve kuyu suyunda radyoaktiflik ölçtüğünü bildirdi. ORAU müzesinin tarihçesine göre bu bildirim bir zinciri başlattı: dünyanın ünlü şifa kaynaklarının suları tek tek ölçüldü ve hepsinde, yer altındaki kayadaki radyumdan çıkan radon gazı bulundu.

Buradan çıkarılan sonuç, bugünden bakınca mantık hatasının ders kitabı örneğidir. Yüzyıllardır "şifalı" denen sular radyoaktifti; demek ki şifanın kaynağı radyoaktiflikti. Dönemin ciddi bilim insanları bile bu açıklamaya ortak oldu. ORAU'nun aktardığına göre Yale'li radyokimyacı Bertram Boltwood, radyoaktifliğin "elektrik enerjisini bedenin derinliklerine taşıdığını" ve "hücre etkinliğini uyarıp bütün salgı ve boşaltım organlarını harekete geçirdiğini" anlatıyordu.

Önemli ayrım şu: radyoaktiflik 1920'lerde ölçülebilen bir şeydi. Ölçülemeyen, anlaşılmayan şey dozun bedende ne yaptığıydı. Sayı vardı, yorum yoktu.

Kabı kim yaptı, kaça satıldı

ORAU müzesinin biyografik dosyasına göre işin arkasındaki adam, 1873'te Kansas'ta doğan ve 1917'de Arizona'da hisse satıcılığı yapan Ralph W. Thomas'tı. Thomas 1921-1924 arasında "Thomas Radium C.R. Jar" adıyla radyoaktif cevher kaplı seramik kaplar üretti. Müzenin alıntıladığı bir şirket metninde üretimin nasıl büyüdüğü şöyle anlatılıyor: "1922'de ayda iki kavanozdan, Pasifik kıyısı üretimimizin ayda 5000'in üzerine çıktığı bir noktaya."

1924'ün sonunda Dow-Herriman Pump & Machinery şirketi işi satın aldı ve adını Radium Ore Revigator Company yaptı; merkez San Francisco, 260 California Street. Kap "orijinal radyum cevheri patentli su küpü" olarak pazarlandı ve 1912 tarihli bir ABD patentine (1.032.951) dayandırıldı. ORAU'nun verdiği fiyat 1929'da 29,50 dolar — o yıllar için ciddi para.

Astarın maddesi karnotit adlı sarı uranyum mineraliydi (K₂(UO₂)₂(VO₄)₂·3H₂O). Yani kabın içinde radyum doğrudan konmuş değildi; uranyumun bozunma zincirinde oluşan radyum, oradan da radon üretiliyordu. ORAU'nun notuna göre suyun türüne bağlı olarak ortaya çıkan radon derişimi "birkaç yüz ile birkaç yüz bin pikokuri/litre" arasında değişebiliyordu.

Reklam dili: iki galon ve bir hastalık listesi

Satış metinleri bugün okunduğunda şaşırtıcı biçimde somut. ORAU müzesinin kataloglarında geçen cümlelerden ikisi: "Ertesi gün boyunca aileye iki galon gerçek, sağlıklı radyoaktif su sağlanmış olur" ve kısacık bir kapanış sloganı — "Sonuçlar kuşkuları yener."

Hastalık listesi ise bir ürünün ne kadar iddialı olabileceğinin sınırını gösteriyor. ABD Nükleer Düzenleme Komisyonu için ORISE'ın hazırladığı 2008 tarihli Radium Historical Items Catalog, Revigator'ın üretici iddialarını tek tek sıralar: kansızlık, astım, eklem tutukluğu, damar sertliği ve yüksek tansiyon, artrit, bronşit, mesane iltihabı, şeker hastalığı, egzama, gut, saman nezlesi, siyatik, romatizma, nevralji, lumbago, baş ağrıları — ve listenin sonunda, hastalık sayılmayacak bir madde: "hastalık belirtileriyle birlikte yaşlılık."

Tıp çevresi sessiz değildi. ORAU'nun aktardığına göre Journal of the American Medical Association'ın 21 Kasım 1925 tarihli bir yazısı bu tür ürünlerin "iki dolarlık bir saatten fazla tedavi değeri olmadığını" yazıyordu. Amerikan Tabipler Birliği 1916-1929 arasında bir ölçüt de koydu: onay isteyen bir "yayıcı", 24 saatte litre başına 2 mikrokuriden fazla radon üretmek zorundaydı. Yani kurum, ürünlerin işe yarayıp yaramadığını değil, iddia ettikleri kadar radyoaktif olup olmadığını denetliyordu.

Çünkü çoğu değildi. ORAU'nun örneği açık: J. Bernard King, "Ray-Cura" adlı yastığının radyum cevheri içerdiğini söylüyordu; içi sıradan topraktı ve dağıtımı 1929'da federal yetkililerce durduruldu. Dönemin pazarında "radyum" kelimesi, radyumun kendisinden çok daha yaygındı.

2009: dört kabı ölçtüler

Revigator'ın gerçekte ne ürettiği, satışının bitmesinden yaklaşık 80 yıl sonra ölçüldü. Maryland'deki Mount St. Mary's Üniversitesi'nden Michael Epstein ve D. G. Miles Jr. ile ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü'nden (NIST) Lee Yu, antikacılardan ve internetten satın aldıkları dört Revigator'da suyun içine ne geçtiğine baktı. Sonuçlar Applied Spectroscopy dergisinde yayımlandı (2009, cilt 63, sayı 12, s. 1406-1409).

NIST'in kendi bülteninde özetlediği bulgular şöyle:

Bu tablonun en dikkat çekici yanı, kimsenin aramadığı yerde çıkmasıydı. Cevher astarı yalnız radon vermiyordu; arsenik, kurşun, vanadyum ve uranyum da suya geçiyordu. Çalışmanın değerlendirmesinde radyasyondan gelen sağlık riskinin, o dönemin diğer ölüm nedenleri yanında büyük olasılıkla düşük kaldığı belirtiliyor — asıl yük kimyasal bulaşmaydı. Epstein, National Geographic'e verdiği değerlendirmede olayın özünü şöyle anlatmış: "Dünya değişmiyor. Hep hayatımızı iyileştirecek bir şey arıyoruz — ve bazen hata yapıyoruz."

Yu'nun NIST bültenindeki sözü de aynı noktaya basıyor: "Benim için ilginç olan, o dönemde insanların anlamadıkları bir şeyi içiyor olmalarıydı."

Radithor ve 1932

Revigator'ın sonunu getiren şey, Revigator değildi. Radithor adlı ürün, yarım onsluk küçük şişelerde satılan ve içine doğrudan radyum tuzları çözülmüş bir sıvıydı; üreticisi William J. A. Bailey, hekim olmadığı hâlde kendini tıp doktoru olarak tanıtıyordu. Radyasyon onkoloğu Roger Macklis'in JAMA'da yayımlanan 1990 tarihli tarih çalışmasına göre Radithor 150'den fazla "endokrinolojik" hastalığa karşı pazarlandı ve 1925-1930 arasında dünya genelinde, her biri 2 mikrokuriden fazla radyum içeren 400 binin üzerinde şişe satıldı.

Pittsburgh'lu sanayici ve amatör sporcu Eben M. Byers, günde ortalama üç şişe olmak üzere yaklaşık 1.400 şişe tüketti. Macklis'in anlatımına göre Byers'ın 1932'de radyum zehirlenmesinden ölmesi "bu dönemi sona erdirdi ve bütün radyofarmasötikler için düzenleyici denetimlerin geliştirilmesini tetikledi". Byers zengin, Yale mezunu, tanınmış biriydi; ürünü "bilgisiz insanların hatası" diye geçiştirmek mümkün olmadı.

Revigator'ın şirketi de aynı yıllarda sıkıştı. ORAU müzesinin kayıtlarına göre Federal Ticaret Komisyonu Şubat 1930'da şirket hakkında işlem başlattı; suçlama "ürünün devlet onayı ile nitelik ve özellikleri konusunda yanlış reklam ya da yanlış etiketleme" idi. Nihai karar 20 Eylül 1934'te çıktı. Şirket o tarihte çoktan kapanmıştı — hatta müzenin notuna göre kabın geliştirilmiş son modeli için alınan patent (1.839.552) 1932'de verildiğinde şirket artık faaliyette değildi. ABD'de ilaç iddialarına karşı güçlü yetki ise 1938 Federal Gıda, İlaç ve Kozmetik Yasası ile geldi.

Bugün müze rafında ne kadar ışıyor

Kaplar yok olmadı. Yüz binlerce üretilmiş bir eşya, antikacı rafında ve müze deposunda duruyor; Epstein'ın ekibi incelediği dört kabı da zaten antikacılardan ve internetten almıştı. Müzeler bunları ayrı bir kategoride tutuyor: Minnesota Tarih Derneği'nin koleksiyon kaydı, 1929 model bir Revigator küpünü doğrudan "müze koleksiyonundaki radyoaktif nesne" olarak etiketliyor. ORISE'ın NRC için hazırladığı katalog da tam bu yüzden var — tarihî radyum eşyalarının tanınabilmesi için.

Katalogdaki ölçümler modele göre değişiyor ve kabın hangi sürümü olduğuna göre fark ciddi:

Bu sayılar bir eşyanın kimliği gibi okunuyor: aynı marka, dört farklı ışınım imzası. Katalogdaki değerlerin kaynağı ORAU müzesinin kendi ölçüm dosyaları.

Kapanışta asıl açık soru da burada. Revigator'ın 1930'da satıştan çekilmesi ürünün neden kötü olduğunu açıklamamıştı; o açıklama 2009'da, kimse radyasyona değil arseniğe baktığında geldi. Bugün hâlâ bu kaplardan su içen içerik üreticileri var — ama daha ilginç olan, bir ürünün piyasadan çekilmesiyle anlaşılması arasında 80 yıl geçmiş olması. Yüz binlerce Revigator'ın kaçının hâlâ bir evin mutfağında durduğunu kimse bilmiyor; kataloglar ancak müzeye ulaşanları sayabiliyor.

Fotoğraf: Heritage Preservation Department - MNHS, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons