Steinbeck'in ısınma turu: defterin sol sayfasında editöre mektup

Defteri veren adam kimdi

Pascal Avram Covici (1885-1964) Romanya doğumlu, on iki yaşında Amerika'ya göçmüş bir yayıncıydı. Kendi yayınevi Covici-Friede 1934'te Steinbeck'i kadrosuna kattı ve Tortilla Flat (1935) bu evden çıktı. Yayınevi 1938'de battığında Covici, Viking Press'e geçti ve Steinbeck'i de oraya getirdi; ertesi yıl Gazap Üzümleri Viking'den çıkıp 1940 Pulitzer'ini aldı. Covici 1964'teki ölümüne kadar Viking'de kaldı.

İlişkinin yakınlığını gösteren en açık kayıt kitabın kendisinde: Cennetin Doğusu Covici'ye ithaf edilmiştir. The Marginalian'ın aktardığına göre Steinbeck, taslağı bitirince müsveddeyi kendi elleriyle oyduğu ahşap bir kutuya koyup editörüne gönderdi.

Önce oğullarına yazacaktı

Mental Floss'un anlattığına göre defterin asıl planı başkaydı. Steinbeck, sayfaların bir yüzüne romanı, öbür yüzüne de o sırada küçük olan oğulları Thom ve John'a mektuplar yazmayı düşünüyordu; amacı onlara nereden geldiklerini anlatan bir tür kişisel miras bırakmaktı. Aynı kaynağın aktardığı cümlelerden biri şu: "Herkes bir aileye sahip olmak ister. Belki ben, evrensel bir komşunun yanında yaşayan evrensel bir aile yaratabilirim."

Niyetin izi ilk mektupta duruyor. The Marginalian'ın Ocak 1951 tarihli ilk mektuptan aktardığı cümle şöyle: "Bu kitabı oğullarıma yazmayı seçiyorum. Şimdi küçük çocuklar ve benim aracılığımla nereden geldiklerini, ben anlatmazsam asla bilmeyecekler." Pratikte muhatap değişti: mektuplar oğullarına değil, Covici'ye yazıldı. Steinbeck o dönemde oğullarının velayeti konusunda da sıkıntılıydı ve bu kaygılar mektuplara sızdı.

Neden mektup, neden her gün

Steinbeck bu alışkanlığı bir ısınma hareketi olarak tarif etti. Penguin Random House'un tanıtımında aktardığı kendi sözleriyle, mektup yazmak "zihinsel kolumu iyi bir maç atacak kıvama getirmenin" yoluydu — beyzbolda atıcının sahaya çıkmadan kolunu ısıtması gibi.

Isınmanın maliyeti hafif değildi. The Marginalian'a göre mektuplar 276 gün boyunca günde bir tane yazıldı ve çoğu bin kelimeyi aşıyordu; hepsi sıkışık bir el yazısıyla, elle. Yani Steinbeck romanın ilk cümlesine oturmadan önce, her gün küçük bir deneme uzunluğunda metin üretiyordu. Mental Floss'un aktardığına göre romana ayırdığı süre günde dört-beş saatti.

Buradaki ayrım ince: mektup bir kaçış da olabilirdi. Steinbeck'in kendi tarifi ısınma yönünde, ama mektupların içeriği — kurgu tartışmaları, deneme mahiyetinde pasajlar, uykusuzluk, marangozluk, kelime sayımı ve tempo hesapları — aynı zamanda erteleme sayılabilecek her şeyi içeriyor. Wikipedia'nın kitap maddesinde de mektupların "günlük kayıtlarına benzediği" belirtiliyor. Hangisi olduğuna karar verecek bağımsız bir ölçü yok; elimizde yalnız Steinbeck'in niyet beyanı ve bitmiş bir roman var.

Rakamlarla defter

İlk kez değildi

Steinbeck bu yöntemi Cennetin Doğusu için icat etmedi. Gazap Üzümleri'ni yazarken de bir günlük tutmuştu; o defter 1989'da Robert DeMott'un derlemesiyle Viking'den Working Days: The Journals of The Grapes of Wrath, 1938-1941 adıyla çıktı, 258 sayfa. Yani yayımlanmış iki ayrı çalışma günlüğü var ve ikisi de aynı temel hamleyi gösteriyor: asıl işe başlamadan önce, asıl iş hakkında konuşmak.

Journal of a Novel'ın karşılanışı ikiye bölündü. Wikipedia'nın derlediği eleştirilere göre bazıları kitabı yaratıcı sürece dair ender bir belge saydı; Times-Picayune'deki değerlendirme ise kitabın "Steinbeck üzerine ödev yazması gereken öğrencileri ilgilendireceğini, başkalarını pek ilgilendirmeyeceğini" yazdı.

Türkçede durum

Roman Türkçede birkaç kez basıldı. Türkçe baskıyı yapan yayınevinin kataloğuna göre Cennetin Doğusu, Roza Hakmen çevirisiyle Eylül 2017'de 656 sayfa olarak yayımlandı. Aynı tanıtım metni, Steinbeck'in kitap için söylediği "bugüne kadar yazdıklarım, bu kitap için bir hazırlık niteliğindeydi" sözünü öne çıkarıyor.

Mektuplar ise Türkçeye geçmemiş görünüyor: yaptığımız aramalarda Journal of a Novel'ın Türkçe bir baskısına rastlanmadı. Bu, kesin bir yokluk kanıtı değil — küçük bir baskının arama sonuçlarına düşmemesi mümkün — ama Türkçe okur şu an romanı okuyabiliyor, romanın yapım defterini okuyamıyor.

Peki bu düzen kime yarar

Steinbeck'in defteri, bir alışkanlığın işe yaradığının kanıtı değil; bir alışkanlığın kaydı. Aynı dokuz ayda mektup yazmasaydı roman daha kötü mü olurdu, daha erken mi biterdi — bunu ölçmenin yolu yok. Belgelenmiş olan şu: muhatabı belli, cevap vermeyen, kimseye gönderilmeyen bir okur icat etmek Steinbeck'te boş sayfayı açmanın yolu oldu.

Asıl açık soru da burada. Mektubun işlevi Covici'nin varlığı mıydı, yoksa yalnızca "birine" yazıyor olmanın kendisi mi? Steinbeck oğullarına başlayıp editörüne döndüğüne göre muhatabın kim olduğu değişebiliyor. Değişmeyen tek şey, günün ilk metninin sorumluluğu düşük bir metin olması.

Fotoğraf: McFadden Publications, Inc.; no photographer credited; photo likely the work of Sonya Noskowiak, as Steinbeck is wearing the same clothes from her 1935 studio session that produced the work shown here: https://www.si.edu/object/npg_NPG.2006.74, Public domain, Wikimedia Commons