Tunç Çağı Ege'sinde yola çıkanlar gençti: 199 iskeletin kimyası

Bu, kulağa küçük bir oran gibi geliyor. Önemli olan oranın büyüklüğü değil, kimlerden oluştuğu. On sekiz yaşın altındaki hiç kimse yerli olmayanlar arasına girmedi; en yüksek oran 18-30 yaş arası genç yetişkinlerde çıktı. Yazarların kendi ifadesiyle, bu tablo "bireysel hareketliliğin, tüm ailelerin yeniden yerleşmesinden daha baskın olduğunu" düşündürüyor. Yani Tunç Çağı Ege'sinde yolu tutan, çoluk çocuk toplanıp taşınan haneler değil, tek başına yola çıkan gençlerdi.

Bir iskelet nerede büyüdüğünü nasıl söyler?

Yöntemin adı stronsiyum izotop analizi. Stronsiyum, kalsiyuma çok benzeyen bir element; vücut onu kalsiyumdan pek ayırt edemez ve kemikle diş minesine kalsiyumun yerine yerleştirir. Kritik nokta şu: stronsiyumun iki biçimi (87Sr ve 86Sr) arasındaki oran, kayaca göre değişir. Milyonlarca yıllık granit bir masifle genç bir kireçtaşı ovası aynı oranı vermez.

Bu oran kayadan toprağa, topraktan suya ve bitkiye, oradan da o bitkiyi yiyen insana neredeyse hiç bozulmadan geçer. Çalışmanın kendi anlatımıyla, 87Sr/86Sr oranı "topraktan ürüne, oradan da bireyin iskeletine geçerken kayda değer biçimde ayrışmaz". Böylece kimyasal bir adres etiketi oluşur.

Diş minesi bu işin en güvenilir kaydı, çünkü çocuklukta bir kez oluşur ve sonra yenilenmez. Yetişkin bir insanın dişindeki oran, onun çocukluğunu geçirdiği toprağı yansıtır. Araştırmacılar bu değeri, kişinin gömüldüğü alanın çevresindeki bitki ve suyla ölçülen "yerel" aralıkla karşılaştırıyor. Değer aralığın dışına düşüyorsa, o insan başka bir yerde büyümüş demektir.

Ekip, her alan için yerel aralığı ortalamanın iki standart sapma altı ve üstü olarak tanımladı. Çoğu alanda bu aralık kabaca 0,7079 ile 0,7090 arasında kaldı; Lakonia'daki Ayios Vasileios ise çevresindeki karmaşık jeoloji yüzünden 0,7019-0,7205 gibi çok daha geniş bir bant verdi. Geniş bant, o alanda yabancı yakalamayı zorlaştırıyor — bu, çalışmanın kendi kabul ettiği bir kısıt.

Altı alan, 199 kişi

Örneklem tek bir yerleşimden değil, birbirinden hayli farklı altı yerden geliyor: bir Miken sarayının mezarlığı, bir Kiklad adası kutsal alanı, kıyıda bir yerleşim, birkaç oda mezarlı mezarlık. Çalışmanın tablolarındaki dağılım şöyle:

Tabloya bakınca çalışmanın sınırı da görünüyor: sonucun ağırlığını iki alan taşıyor. Voudeni ve Ayios Vasileios tek başına örneklemin dörtte üçünü oluşturuyor. Apollon Maleatas'ta üç kişiden ikisinin yerli çıkmaması yüzde 66 gibi görünse de, üç kişiyle bir topluluk hakkında konuşulamaz; yazarlar bunu açıkça söylüyor.

Zaman aralığı da geniş. Orta Tunç Çağı kabaca MÖ 2100-1700, Geç Tunç Çağı ise MÖ 1700-1075 arasına yerleştiriliyor; örnekleme Neolitik ve Erken Tunç Çağı'ndan birkaç kişi de dahil edilmiş. Dönemlere göre yerli olmayan oranı Neolitik-Erken Tunç'ta yüzde 5,9-8,2, Orta'dan Geç Tunç'a geçişte yüzde 5,4, Geç Tunç Çağı'nda ise yüzde 9,8 çıkıyor. Yani hareketlilik saray düzeninin en oturmuş olduğu dönemde artıyor.

Çocuk yok, genç yetişkin var

Yaşa göre dağılım, çalışmanın asıl bulgusu. On sekiz yaşın altındaki bireylerde yerli olmayan oranı sıfır. 18-30 yaş arasında yüzde 14. Otuz yaşın üstünde yüzde 9,4. Cinsiyette ise belirgin bir fark yok: kadın olarak tayin edilen 84 kişinin yüzde 6,3'ü, erkek olarak tayin edilen 75 kişinin yüzde 10,3'ü yerli değil.

Cinsiyet dengesi neden dikkat çekici? Çünkü Tunç Çağı Avrupa'sına dair önceki izotop çalışmalarının bir kısmı, evlilik yoluyla yer değiştiren kadınların baskın olduğu bir örüntü bulmuştu. Yunanistan verisi bunu tekrarlamıyor. Çalışmanın yazarlarından Serena Sabatini, bulguyu şöyle özetliyor: "Çalışmamız, yerli olmayan kadın ve erkek sayılarının birbirine yakın olduğunu gösteriyor; bu da bir bireyin hareketliliğini birkaç farklı etkenin sürüklüyor olabileceğine işaret ediyor."

Sabatini'nin ikinci saptaması da aynı yöne bakıyor: dışarıdan gelenler tek bir toplumsal katmandan çıkmıyor. Sabatini'ye göre bu kişiler "hem sade hem zengin donanımlı mezarlar dahil farklı gömü uygulamaları içinde bulundu; bu da bireylerin servetleri ya da statüleri ne olursa olsun hareket ettiğini ortaya koyuyor". Yer değiştirmek ne bir ayrıcalık ne de bir zorunluluk; toplumun her yerinden insanın yaptığı bir şey.

Peki nereden geldiler?

Burası yöntemin duvara tosladığı yer. Stronsiyum size "bu kişi burada büyümemiş" der; "şuradan gelmiş" demez. Aynı izotop oranını veren kayaç birbirinden yüzlerce kilometre uzakta bulunabilir.

Çalışma bu konuda dikkatli. Yazarlar, saptadıkları yerli olmayan değerlerin "başta Akdeniz çevresi olmak üzere Türkiye, Kıbrıs, İtalya ve İspanya dahil birçok ülke için bildirilen" biyolojik erişilebilir stronsiyum verileriyle uyumlu olduğunu belirtiyor — ama hemen ardından şunu ekliyorlar: bu değerler bugünkü Yunanistan içindeki verilerle de uyumlu ve bu durum "uluslararası seyahatten çok, güçlü bir yerel ya da bölgeler arası alışveriş olasılığını destekliyor". Tek istisna, Keros'ta KS03 kodlu bir birey: onun değeri Güney Ege için "fazla yüksek" bulunmuş.

Ege'nin öteki yakasında aynı soru, neredeyse aynı yanıt

Ege Tunç Çağı'nda tek bir dünyaydı ve o dünyanın doğu kıyısı bugünkü Türkiye'de. Söz konusu çalışma Batı Anadolu'dan örnek içermiyor, dolayısıyla Troya ya da Milet hakkında doğrudan bir şey söylemiyor. Ama aynı yöntem Türkiye topraklarında da uygulandı ve karşılaştırma yapmaya değecek bir sonuç verdi.

Koç Üniversitesi ANAMED'den Tara Ingman ile Max Planck Enstitüsü'nden Stefanie Eisenmann'ın yürüttüğü ve 2021'de yine PLOS One'da yayımlanan çalışma, Hatay'daki Tell Atchana — antik Alalah — höyüğünde yaşamış insanlara baktı. MÖ 2000-1200 arasına tarihlenen 53 kişide stronsiyum, 77 kişide oksijen izotopu ve 37 kişide eski DNA incelendi. Yerli olmayanların oranı: 53 kişide 5, yani yüzde 9,4.

Yunanistan'daki yüzde 8,5 ile Alalah'taki yüzde 9,4 birbirine şaşırtıcı biçimde yakın. Alalah çalışmasının sonucu da benzer: eski DNA "çok homojen bir gen havuzu" gösterdi ve yazarlar, kentin belgelenmiş diplomatik ve ticari bağlarının kayda değer bir birey hareketliliğine dönüşmediği sonucuna vardı. İki uçta da aynı resim çıkıyor — mallar, fikirler ve teknikler Doğu Akdeniz'in bir ucundan öbürüne akarken, insanların büyük çoğunluğu doğduğu yerde kalıyordu.

Bu, Tunç Çağı'nı anlatırken sık düşülen bir yanılgıyı düzeltiyor. Bir yerde Miken çanak çömleği ya da Kıbrıs bakırı bulmak, oraya bir grup insanın taşındığı anlamına gelmiyor. Nesne, onu yapan toplulukla birlikte yolculuk etmek zorunda değil.

Bulgunun sınırı

Çalışmanın kendi kabul ettiği kısıtlar, sonucu nasıl okumak gerektiğini belirliyor:

• Yöntem eksik sayar. Yunanistan'ın jeolojisi parçalı olduğu için farklı bölgeler benzer stronsiyum değerleri verebiliyor. Yazarlar bu yüzden "bireysel hareketliliğin bir kısmının yalnız stronsiyum izotoplarıyla saptanamaması çok olası" diyor ve buldukları sayıların "mutlak değil, asgari sayı" kabul edilmesi gerektiğini yazıyor. Gerçek oran yüzde 8,5'ten yüksek olabilir.
• Kişi başına tek örnek. Her bireyden yalnız bir iskelet örneği alındığı için, kimin hayatının hangi noktasında yer değiştirdiği çıkarılamıyor. Yazarların ifadesiyle "belirli bir birey için bir zaman çizelgesi oluşturulamadı".
• Yaş belirsizliği. Yetişkinlerin gömüldükleri yere hangi yaşta geldiği her vakada saptanabilmiş değil. "Genç yetişkin" kategorisi, kemikten yapılan bir tahmin; kesin bir doğum tarihi değil.
• Küçük alanlar. Apollon Maleatas, Keros ve Kalyvia'daki birey sayıları temsil edici bir değerlendirme için yetersiz.
• "Göç" ne demek? Buradaki ölçüm, bugün anladığımız anlamda uzun mesafeli bir göç değil. Bir vadiden komşu vadiye taşınan biri de, iki yüz kilometre öteden gelen biri de aynı biçimde "yerli değil" görünüyor. Veri mesafe hakkında sessiz.

Cinsiyet tayini de mutlak değil: 199 kişinin 84'ü kadın, 75'i erkek olarak sınıflandırılmış; geri kalan kırk kişi için tayin yapılamamış. İskeletten cinsiyet okumak, özellikle genç ve eksik bireylerde yanılma payı taşır.

Sırada ne var

Yazarların vardığı genel sonuç, Yunanistan topluluklarının çağdaşı Avrupa bölgelerine kıyasla "daha yerleşik" göründüğü; hareketliliğin ise "çok yönlü ve farklı kültürel ve ekonomik etkenlerle sürüklenen" karmaşık bir örüntü çizdiği yönünde.

Asıl açık soru şu: bu genç yetişkinler neden yola çıktı? İzotop bunu söyleyemez. Bir zanaatı öğrenmeye mi gittiler, bir hanede çalışmaya mı, bir tapınağa hizmete mi, yoksa evlenmeye mi? Yanıt muhtemelen tek değil — ve kemikte değil, aynı insanların yanına bırakılmış nesnelerde, tabletlerdeki iş kayıtlarında, diyetlerini gösteren azot ve karbon izotoplarında aranacak. Kişi başına tek örnek yerine aynı bireyin farklı dişlerinden ve kemiklerinden çoklu örnek almak, "ne zaman taşındı" sorusunu da açabilir. Şimdilik elimizde net olan tek şey, kimin taşınmadığı: çocuklar.

Fotoğraf: Zde, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons