Buzun içinden 5.000 yıllık ok çıktı: Norveç'te buluntuların yaşı geriye kayıyor

Üç hafta, üç buz yastığı, 48 ok

Çalışmayı yürüten ekip, Innlandet il yönetimi ile Oslo'daki Kültür Tarihi Müzesi'nin ortaklaşa yürüttüğü Buzul Arkeolojisi Programı — kamuya dönük adıyla “Secrets of the Ice”, yani Buzun Sırları. Ekip 2026 mevsiminde Jotunheimen'deki Langfonne, Storfonne ve Handklefonne buz yastıklarında üç hafta çalıştı. Program 2006'dan bu yana 70'i aşkın alanda 5.000'den fazla buluntu kaydetti; başındaki arkeologlar Espen Finstad ve Lars Holger Pilø.

Bu yılın buluntuları 1.800 ile 6.000 yıl arasına dağılıyor. Programın ve Kültür Tarihi Müzesi'nin duyurduğu örnekler şöyle:

Tablodaki tarih ve malzeme dökümü Kültür Tarihi Müzesi'nin duyurusu ile programın sciencenorway.no'ya verdiği bilgilere dayanıyor. Dikkat çeken ayrıntı malzeme çeşitliliği: arduvaz, kemik, tatlısu midyesi kabuğu, demir. Aynı yamaçta birkaç bin yıllık bir malzeme tarihi var.

Oklar neden yüksek dağ buzunda

Yaban ren geyikleri yazın ısıdan ve sineklerden kaçmak için kalıcı kar-buz yastıklarına çıkar. Avcılar da onları orada bekler; ok hedefi tutmazsa kara saplanır, kar buza dönüşür ve nesne yüzyıllarca orada kalır. Bu yüzden Norveç'in yüksek buz yastıkları bir yerleşim yeri değil, bir avlanma sahası arşivi.

Programın Langfonne verilerine dayanarak yayımladığı değerlendirmede ren geyiği avcılığının MS 700-750 civarında, yani Viking Dönemi'nin hemen öncesinde zirveye çıktığı görülüyor. Aynı alandaki en genç ok 13. yüzyılın başına tarihlendi.

Buz neden bu kadar iyi bir arşiv

Ahşap, deri, sinir, tüy, kumaş: arkeolojide bunlara organik malzeme denir ve normal toprakta uzun ömürlü değildir. Çürümeyi yapan şey mikroorganizmaların işidir ve o iş için üç şey gerekir — ısı, sıvı su, oksijen. Buzun içi üçünü birden kısar. Sıcaklık sıfırın altındadır, su katı hâldedir, hava dolaşımı yoktur. Bu yüzden buzda bekleyen bir ok sapı, aynı yaştaki bir toprak buluntusunda çoktan silinmiş ayrıntıları koruyabiliyor: bağın sarım izini, katranın lekesini, tüyün yapıştığı yeri.

Aynı koruma mantığının en bilinen örneği de bu dağlarda. Kvitingskjølen'de 2006'da buzdan çıkan deri ayakkabı MÖ 1420-1260 arasına tarihlendi; sciencenorway.no'nun aktardığına göre Norveç'in bilinen en eski ayakkabısı.

Buluntuların yaşı bir termometreye dönüştü

Buzul arkeolojisinin en az nesneler kadar ilginç tarafı şu ters ilişki: bir alandan çıkan buluntuların yaş dağılımı, o alandaki buzun ne kadarının gittiğini ölçer. Buz yastığı üstten aşağı doğru erir ve en üstteki katmanlar en yenidir. Dolayısıyla önce Viking Dönemi okları çıkar, Taş Devri okları en sona kalır. Norveçli ekibin 20 yıllık kayıtlarında sıralamanın Taş Devri'ne doğru kayması, artık buzun en eski çekirdeğine kadar inildiği anlamına geliyor.

Finstad bu yılın sahasını sciencenorway.no'ya anlatırken “Bu yıl 48 tarih öncesi ok bulduk. Bu çok fazla” dedi. Aynı söyleşide işin ikili doğasına da değindi: “Bu çelişkiyi ve işimizin arkasındaki gerçeği hep kabul ettik” dedi, “bu yıl çok daha derin bir ciddiyet ve hüzün vardı.” Finstad'a göre bu yamaçlarda 6.000-7.000 yıldır buz vardı. Smithsonian Magazine haberin başlığında bulguyu “heyecan verici ama acımasız” diye tanımladı.

Buz katmanlı bir pasta değil

Bulgunun sınırı burada başlıyor. Buzdan çıkan nesneler, bir kazı alanındaki toprak katmanları gibi düzenli bir sıra tutmuyor. Programın Langfonne'de yürüttüğü ve 2021'de The Holocene dergisinde yayımlanan incelemesinde, aynı noktada yan yana duran okların birbirinden binlerce yıl uzak olabildiği görüldü. Nedeni iki ayrı süreç: erime suyu nesneleri yamaç aşağı taşıyor, sonra yeniden donan buz onları yeni yerlerine kilitliyor; ayrıca buzun kendisi aşağı doğru akıp deforme olurken en eski okları kırıyor.

Programın aktardığına göre Langfonne'de 68 tam ya da parçalı ok bulundu ve 102 buluntu radyokarbonla tarihlendi. Ucundan, bağından ve tüyünden kopmuş hasarlı sap parçaları buzun alt kenarında yoğunlaşmıştı — erime suyunun biriktirdiği yer tam orası. Yer altı radarı da buzun aşağı doğru hareket edip biçim değiştirdiğini doğruladı. Yani buz nesneyi koruyor, ama nesnenin nerede ve neyin yanında bırakıldığı bilgisini bozuyor. Arkeolojide o ikinci bilgi genellikle nesnenin kendisi kadar değerlidir.

Aynı alan bugün ne durumda? Programın ölçümlerine göre Langfonne 20 yıl öncesinin yüzde 30'undan küçük, Küçük Buz Çağı'nda (MS 1450-1920) ulaştığı en geniş hâlin ise yalnızca yüzde 10'u kadar. Tek parça da değil; üç ayrı yastığa bölünmüş durumda.

Erime ne veriyor, ne alıyor

Nesne buzdan çıktığı anda koruma da bitiyor. Program bunu açıkça yazıyor: nesneler ortaya çıktıktan sonra hızla bozulduğu için her saha mevsimi önemli. Bir yaz atlanırsa, o yaz yüzeye çıkan ok sapı bir sonraki yaza kalmayabilir. Bu yüzden buzul arkeolojisi klasik anlamda bir kazı değil, zamana karşı yürütülen bir toplama işi.

Büyük tablo da aynı yöne gidiyor. Norveç Su Kaynakları ve Enerji Müdürlüğü'nün (NVE) 2023'te sciencenorway.no'ya verdiği envanter ölçümlerine ve Finstad'ın aynı haberdeki saha notlarına göre durum şöyle:

Programın kendi tahmini daha keskin: 20 yıllık gözlemlere dayanarak, arkeolojik buz alanlarının çoğundaki buzun yaklaşık yirmi yıl içinde bütünüyle yok olabileceğini söylüyorlar.

Ekibin kendi YouTube kanalında yayımladığı Langfonne görüntülerinde, buz kenarında yürüyerek yapılan bu toplama işinin nasıl bir şey olduğu görülüyor.

Sırada ne var

Bulunan oklar Oslo'daki Kültür Tarihi Müzesi'ne teslim ediliyor, bir bölümü Lom'daki Norsk Fjellsenter'de “Frozen in Time” sergisinde gösteriliyor. Ama bu işin önündeki asıl soru müzede değil.

Açık soru şu: bulunan okların sayısı artarken, bulunamayanların sayısı ne? Ekip 70'i aşkın kayıtlı alanda çalışıyor ve 150 alanı daha taramak istiyor. Kimsenin gitmediği bir yamaçta bir yaz boyunca açıkta kalan 5.000 yıllık bir ahşap sap, hiç kayda geçmeden gidiyor. Yani elimizdeki envanter buzun verdiğinin tamamı değil; yalnızca zamanında yetişilebilen kısmı. Ve buz, verdiğini geri almıyor — bir kez eridikten sonra yerine yenisi gelmiyor.

Fotoğraf: , CC BY 2.0, Wikimedia Commons