Genç Newton'ın defterleri: yalnız dâhi anlatısına Caltech'ten itiraz

Bu defter bugün Cambridge Üniversitesi Kütüphanesi'nde MS Add. 3996 numarasıyla duruyor; tam çevriyazısı, Oxford Üniversitesi'nde Rob Iliffe yönetiminde yürütülen Newton Project'te herkese açık. Yirmi bir-iki yaşındaki Isaac Newton'ın kafasının içine açılmış bir pencere bu. Ve tam da böyle belgeler, Newton'ın erken yıllarına dair alışılmış hikâyeyi yeniden tartışmaya açıyor.

Yalnız dâhi portresine itiraz

Caltech'ten iki bilim tarihçisi, Jed Buchwald ve Mordechai Feingold, 29 Eylül 2026'da Princeton University Press'ten çıkan The Winding Trail to Newton's Principia Mathematica adlı kitapta Newton'ın Principia öncesindeki yirmi yılını yeniden kuruyor. Dayanakları yeni bir sandık dolusu belge değil: Newton'ın erken elyazmalarının yakın zamanda yapılmış yüksek çözünürlüklü dijital taramaları.

Caltech'in kitap vesilesiyle yayımladığı bültende Feingold şunu söylüyor: “Beni çarpan şey, Newton'ın sonradan olacağı kişi olmadığı ölçü oldu. Kuşkusuz devasa bir zihin, dâhi klişesini kullanmak isterseniz dâhi; ama pek çok anlatının çizdiğinden çok daha karmaşık ve ilginç. Sosyal ve dost canlısı olabiliyordu, bir anlamda evrensel bir bilgindi — gerçi pek çok konuda temeli eksikti.”

Bu, ders kitaplarının çizdiği portrenin neredeyse tersi: içine kapanık, takıntılı, çevresiyle didişen, güç meraklısı bir Newton. İki tarihçinin gençlik belgelerinde gördüğü kişi ise meraklı, çevresiyle konuşan, ilgisi bir konudan ötekine çabuk atlayan biri.

“Principia gökten inmedi”

Kitabın ikinci ve daha tartışmaya açık iddiası doğrudan Principia'nın çekirdeğine dokunuyor. Buchwald ile Feingold, kitabın temel önermelerinin — yani Newton'ın üç hareket yasasının — dönemin bilim çevrelerinde zaten dolaşan yaygın fikirler olduğunu, Newton'ın bunları kendi çerçevesinde yeniden yapılandırdığını savunuyor.

Buchwald, aynı bültende şöyle diyor: “Bunu John Wallis, Christopher Wren gibi başka isimlerin çalışmalarında da görebiliyoruz, değişik biçimlerde kullanılmış halde. Ama Newton'ın hareket yasalarının ilkeleri, onu ayırt eden matematiksel ve deneysel tuhaflıklarla bir araya geldiğinde başka türlü kilitlenip somutlaşıyor. Principia bütünüyle yeni bir mekanik icat etti diyemezsiniz.”

Buchwald'ın bir başka sözü kitabın adını da açıklıyor: “Principia onun kafasının içinde gökten inmiş gibi belirmez. Principia'ya giden yolun nasıl evrildiğine dair bütünüyle yeni bir görüş ortaya koyduk.”

Tarihçilere göre dönüm noktası 1684. O yıl gökbilimci ve matematikçi Edmond Halley, Newton'ı ziyaret edip gezegen yörüngeleri üzerine bir soru soruyor. O sohbetin ardından yazılan De motu corporum in gyrum (“Yörüngedeki cisimlerin hareketi üzerine”) adlı taslak, Principia'nın birinci kitabına dönüşecek. Buchwald ile Feingold'un altını çizdiği nokta şu: Halley'in ziyaretinden önce Newton gök mekaniğiyle, yani gök cisimlerinin hareketi ve birbirlerine uyguladıkları çekimle, yalnızca aralıklı olarak ilgilenmişti. Halley ise sonradan bu yasaları kuyruklu yıldızların yörüngelerini hesaplamakta kullanacak ve bugün kendi adıyla anılan kuyruklu yıldızın dönüşünü önceden bildirecekti.

Dijital tarama neyi değiştirdi

Kitabın çıkış noktası yeni bir arşiv bulgusu değil, bilinen belgelerin daha iyi görülmesi. Buchwald anlatıyor: “İkimiz de elyazmalarını daha önce görmüştük, ama büyüteçle bile her şeyi göremiyorsunuz. Bu olağanüstü dijitalleştirmeler öyle yüksek çözünürlükte yapıldı ki, insanların daha önce görmediği şeyleri çekip çıkarabiliyordunuz — örneğin çizimlerin, Newton'ın kuruluşuna dair önemli unsurları ele veren küçük ama anlamlı parçalarını.”

Feingold ise işin nasıl başladığını şöyle aktarıyor: “Bir noktada, belki beş yıl kadar önce, Jed'i yeniden Newton konusunda sıkıştırmaya başladım. Newton'ın bilimsel yolculuğuna nasıl başladığına ve onu neyin etkilediğine dair geleneksel hikâyeden yıllardır kuşku duyuyordum ve Jed'e ‘yapılacak daha çok şey var' dedim.”

İkilinin ilk ortak kitabı 2012'de çıkan Newton and the Origin of Civilization idi; orada Newton'ın eski metinleri gökbilim gözüyle okuyup antik uygarlıklar için baştan aşağı yeni bir zaman çizelgesi kurmasını incelemişlerdi. Feingold ayrıca eski öğrencisi Andrej Svorenčík ile on yıldan uzun süre dünya çapında Principia'nın ilk baskı nüshalarının izini sürdü; 2020'de yayımlanan sayımda daha önce kayda geçmemiş yaklaşık iki yüz nüsha ortaya çıktı.

Elma gerçek, ama anlatıldığı gibi değil

Newton denince akla gelen elma sahnesi uydurma değil; kaynağı belli. Newton'ın dostu, hekim ve eskiçağ meraklısı William Stukeley, 1752'de tamamladığı Memoirs of Sir Isaac Newton's Life adlı anılarında olayı Newton'ın ona bizzat anlattığını yazar. Royal Society arşivinde duran ve 2010'da sayfa sayfa çevrimiçi açılan elyazmasında sahne şöyle geçiyor: “Yemekten sonra hava ılık olduğu için bahçeye çıktık ve birkaç elma ağacının gölgesinde çay içtik... bana, yerçekimi düşüncesi aklına ilk geldiğinde de tam böyle oturduğunu söyledi. Bunu, düşünceye dalmış otururken bir elmanın düşüşü tetiklemişti.”

Metinde elmanın kafasına düştüğü yazmıyor. Dahası bu, anlatılan andan yaklaşık altmış yıl sonra kâğıda geçmiş bir anının anısı: seksenli yaşlarındaki Newton anlatıyor, Stukeley yıllar sonra, Newton'ın ölümünden çeyrek yüzyıl geçtikten sonra yazıya döküyor. Belgenin kendisi gerçek; belgenin anlattığı anın ne kadar böyle yaşandığı ayrı bir soru.

Belge nerede biter, yorum nerede başlar

Bu ayrımı net tutmakta yarar var, çünkü ortada iki ayrı şey duruyor.

• Belgeler: defterler, taslaklar, mektuplar, basılı kitaplar. Tarihleri, raf numaraları, içerikleri sabit; herkes aynı sayfaya bakıyor.
• Yorum: o sayfalardan çıkarılan hikâye. Buchwald ile Feingold'un “hareket yasalarının malzemesi çağın ortak malıydı” önermesi de, karşı çıktıkları “yalnız dâhi” portresi de bu ikinci kümede. İkisi de bir okuma biçimi; kesinleşmiş olgu değil.

Newton efsanesinin bir bölümünün Newton'ın kendi geriye dönük anlatısına dayandığını da hatırlamak gerek. 1665-1666'da Cambridge kapalıyken Woolsthorpe'taki çiftlik evinde geçirdiği dönemi “mucize yıllar” diye ünlendiren çerçeveyi, büyük ölçüde yaşlı Newton'ın onlarca yıl sonra kaleme aldığı geriye bakış notları kurdu. Gençlik defterleri ise o derli toplu anlatıyı pek tutmuyor; dağınık, atlamalı, yarım bırakılmış bir merakı gösteriyor.

Genç Newton'ın izini süren dört belge

Tablodaki bilgiler Caltech'in bülteninden, Newton Project'in belge kayıtlarından ve Royal Society'nin dijital arşivinden derlendi.

Sırada ne var

Kitap daha yeni çıktı; tezinin meslektaşlar arasında tartışılması şimdi başlıyor. Buchwald'ın dile getirdiği istek ise kitabın kendisinden geniş: “Özellikle bilim tarihinde, insanları oldukları gibi, yaptıklarıyla ve işleri çözme biçimleriyle anlamaya daha çok ilgi gösterilse iyi olurdu.”

Asıl açık soru da burada duruyor. Hareket yasalarının malzemesi çağın ortak havasındaysa, Newton'ı ayıran şey tam olarak neydi? Buchwald'ın yanıtı “onu ayırt eden matematiksel ve deneysel tuhaflıklar” — ama o tuhaflıkların nereden geldiği, kırk beş başlıklı bir öğrenci defteriyle 1687 arasında neyin nasıl olgunlaştığı hâlâ belgelerden okunmayı bekliyor. Taramalar çoğaldıkça, ders kitaplarındaki tek cümlelik Newton'ın ne kadarı ayakta kalacak?

Fotoğraf: Godfrey Kneller, Public domain, Wikimedia Commons