Roma'da rahibelerin badanaladığı 16. yüzyıl freskleri lazerle açılıyor
Kolezyum'un yanı başındaki Villa Silvestri Rivaldi'de 1660'ta kireçle örtülen mitolojik duvar resimleri, restoratörlerin lazerle yaptığı temizlikle yeniden görünür hale geliyor.
Kolezyum'a birkaç yüz metre uzaklıktaki bir odada, restoratörler duvarın bir köşesinde avuç içi kadar bir pencere açtı. Yüzyıllardır orayı kaplayan kireç tabakasının altından önce bir turuncu leke, sonra dalgalanan bir kumaş kıvrımı, en sonunda da neredeyse insan boyunda bir tanrıça figürü çıktı. Restoratör Paola Mezzadri, The Art Newspaper'a bunun bir şans eseri olmadığını söylüyor: "Orada bir duvar resmi olduğundan emindik, bir temizlik denemesi yaptık."
Binanın adı Villa Silvestri Rivaldi. Roma'nın en iyi konumlu, en az bilinen Rönesans yapılarından biri: Via dei Fori Imperiali'nin kenarında, İmparatorluk Forumları ile Kolezyum'un tam arasında duruyor ve on yıllardır kapalı. Şimdi İtalya'nın Merkezi Restorasyon Enstitüsü (Istituto Centrale per il Restauro, kısaca ICR) burada hem bir onarım hem de bir öğretim şantiyesi yürütüyor.
-
Yemek tarifleri
Malzeme listesi, adım adım yapılış, süre ve porsiyon bilgisiyle. Çorbadan tatlıya kategoriye göre gez ya da aradığını doğrudan ara.
Tariflere bak → -
Nasıl yapılır rehberleri
Telefon ayarlarından resmî işlemlere, hesap güvenliğinden günlük hayattaki küçük sorunlara: numaralı adımlar ve tahmini süreyle anlatılmış rehberler.
Rehberleri gör → -
Program arşivi
Tarayıcılar, güvenlik araçları, ofis ve medya yazılımları. Her kayıtta ne işe yaradığı, sürümü ve indirme bağlantısı.
Programlara göz at → -
Sesli ve görüntülü sohbet
Odalarda grup görüntülü sohbet, birebir sesli arama ve canlı yayın. Tarayıcıdan çalışır — eklenti, uygulama ya da kurulum gerekmez.
Odalara gir →
Ortaya çıkanlar yalnızca "kayıp bir fresk takımı" değil. Duvarlar aynı zamanda bir örtme tarihinin belgesi: 17. yüzyılda binayı devralan dinî kurum, pagan mitolojisinden gelen çıplak figürleri uygunsuz bulup üzerlerini badanalamış. Restoratörlerin bugün kaldırdığı kireç, bir başka yüzyılın estetik ve ahlak kararının fiziksel kalıntısı.
Kardinal olamayan adamın evi
Yapıyı 1542'de, Velia tepesinin yamacındaki bir araziyi satın alarak Eurialo Silvestri da Cingoli yaptırdı. Silvestri 1535'ten beri Papa III. Paulus'un gizli mabeyincisiydi; İtalyan kültür idaresinin ICR sayfasındaki anlatıma göre evi, hiç gelmeyecek bir kardinallik beklentisiyle bu ölçüde görkemli kurdurdu. Dönüşüm işleri 1546 Ocak'ı dolaylarında tamamlandı ve mimari tasarım, dönemin en itibarlı ismi Genç Antonio da Sangallo'ya atfediliyor.
Freskler 1549-50 civarında bitmiş olmalı: Doğa bilimci Ulisse Aldrovandi, 1556'da yayımladığı Roma anlatısında evin bezemeli salonlarını hayranlıkla tarif ediyor. Yani odaların nasıl göründüğünü, badanadan yüz yıl önce yazılmış bir metinden de biliyoruz.
| Yapı | Villa (Palazzo) Silvestri Rivaldi, Roma |
|---|---|
| Yaptıran | Eurialo Silvestri da Cingoli, 1542'den itibaren |
| Mimari atıf | Genç Antonio da Sangallo |
| Freskler | Yaklaşık 1549-50; Perino del Vaga ve çevresine atfediliyor |
| Badana | 1660, yapı hayır kurumuna geçtiğinde |
| Alan | Yaklaşık 4.500 m² yapı, 2.500 m² bahçe |
| Bugünkü sahibi | Lazio Bölgesi (Aralık 2024, 25 milyon avro) |
Tanrıçalar Salonu'nda tam olarak ne var
Asıl heyecan, "Sala delle Divinità" yani Tanrıçalar Salonu adı verilen büyük temsil odasında. ICR'nin kendi tanıtımına göre burada pagan tanrılar üç kuşak hâlinde diziliyor: en üstte Iuppiter, altında Ceres, Venüs, Minerva ve Diana gibi figürler, onların altında da mitolojik sahneler. Sahneler arasında Kentaurlar ile Lapithlerin mücadelesi, Sabin kadınlarının kaçırılması, bir deniz muharebesi ve Raffaello'nun Vatikan'daki Milvius Köprüsü kompozisyonunun küçültülmüş bir kopyası sayılıyor.
Figürler anıtsal ölçekte, yarı örtülü; The Art Newspaper'ın tarifiyle turuncu, sarı ve yeşilin hâkim olduğu, uçuşan kumaşlar ve zırh parçalarıyla kurulmuş bir düzen. Bu, 16. yüzyıl Roma'sında zenginin evinde sıradan bir tercihti: Antikiteyi bilmek, mitolojiyi duvarına asabilmek demekti.
Kim yaptı sorusunun kesin yanıtı yok. ICR'nin metni iki olasılığı yan yana koyuyor: 1540'larda Farnese çevresi için çalışan Perino del Vaga ve atölyesi, ya da Perino'nun 1547'deki ölümünden sonra 1548'de Roma'ya dönen Francesco Salviati. Perino, Raffaello'nun atölyesinden yetişmiş, ustasının ölümünden sonra onun resim dilini İtalya'ya yayan kuşağın başında gelen bir ressamdı. The Art Newspaper'a konuşan sanat tarihçisi Gianni Pittiglio ise, İngiliz Kütüphanesi'ndeki çizimler üzerinden Prospero Fontana'nın da sonraki bir aşamada devreye girdiğini söylüyor. Atıf tartışması, temizlik ilerledikçe değişebilecek bir konu — restoratörlerin bulduğu ile yorumladığı şeyi ayırmak gerekiyor.
1660: kireç iner
Silvestri'nin ölümünden sonra ev el değiştirdi, bir yüzyıl boyunca Alessandro de' Medici ve Marzio Colonna gibi isimleri ağırladı. 1660'ta ise Monsignor Ascanio Rivaldi'nin vasiyetiyle kurulan bir hayır kurumuna, "Conservatorio delle Zitelle Mendicanti"ye geçti — yoksul kızlar için bir barınak ve okul. Artribune'ün aktardığına göre bina bir dönem 120 kadar kadını barındırdı ve içinde dokuma üretimi yapıldı; Roma'nın önde gelen tekstil atölyelerinden biri hâline geldi.
Yeni sakinler için mitolojik çıplaklarla kaplı duvarlar kurumun amacıyla bağdaşmıyordu. Üç ana salonun freskleri kireçle örtüldü. Kurum binayı yaklaşık üç yüz yıl elinde tuttu; 1970 dolaylarında çıktı.
Örtmek de bir gelenek
Villa'daki badana tek başına bir tuhaflık değil, uzun bir geleneğin parçası. Katolik kilisesinin Trento Konsili'nde 1563'te aldığı dinî imgeler kararı, kutsal mekânlardaki resimlerde "şehvete çağıran" unsurların bulunmamasını istiyordu. Bu kararın en bilinen sonucu, Michelangelo'nun Sistina Şapeli'ndeki Kıyamet Günü sahnesinin üzerine 1560'ların ortasından itibaren örtü ve kumaş eklenmesidir; işi üstlenen Daniele da Volterra, tarihe "il Braghettone" (donculu) lakabıyla geçti.
Villa Silvestri Rivaldi'deki müdahale ise kutsal bir mekânda değil, işlevi değişen sivil bir yapıda gerçekleşti — yani mesele yalnızca doktrin değil, binanın kime ev sahipliği yaptığıydı. Aradaki fark bugün restoratörlerin işine yarıyor: Kireç, boyayı kazımak yerine üstünü kapattığı için altındaki katman büyük ölçüde korunmuş durumda. Sansür, istemeden bir koruma tabakasına dönüşmüş.
Yol geldi, bahçe gitti
Yapının asıl kaybı 20. yüzyılda yaşandı. Lazio Bölgesi'nin resmî tanıtım sayfasına göre 1931-32'de Via dei Fori Imperiali'yi açmak için Velia tepesi kazılınca villanın bahçelerinin büyük kısmı yok oldu. Bina İtalyan birliğinden sonra bir kız okuluna dönüşmüştü; kurum ayrıldıktan sonra, 1970'ler ve 80'lerde "Convento occupato" adıyla Roma'nın ilk sosyal merkezlerinden biri oldu, konserlere ve kültür etkinliklerine ev sahipliği yaptı. Sonra uzun bir sessizlik geldi.
Lazerle badana kaldırmak
ICR 2018'den beri binada bir "cantiere-scuola", yani öğretim şantiyesi yürütüyor: Enstitünün yüksek lisans düzeyindeki restorasyon okulunun (SAF) öğrencileri, hocalarıyla birlikte gerçek bir yapıda çalışıyor. Kullanılan yöntemler su bazlı temizlik ve lazer. Lazer temizliği, çok kısa darbelerle yüzeydeki yabancı tabakayı buharlaştırırken altındaki özgün boya katmanına dokunmamaya ayarlanıyor; kireç gibi sert ve kalın bir örtü için mekanik kazımaya göre çok daha kontrollü bir yol.
İtalyan kültür idaresi Kasım 2024'te bu iş için ICR üzerinden 400 bin avro ayırdı ve çalışmayı halka açtı: "açık restorasyon ve katılımcı koruma" adı verilen düzende ziyaretçiler şantiyeyi çalışırken geziyor.
Tanrıçalar Salonu'nun yanında İmparatorlar Salonu da açılıyor; burada muharebe sahneleri ve Titus ile Hadrianus gibi imparator portreleri var. Eros ile Psykhe Salonu'na ise henüz tam olarak girilmedi. Pittiglio'nun The Art Newspaper'a söyledikleri işin hızını anlatıyor: "İmparatorlar Salonu'nu hâlâ keşfediyoruz. Birkaç günde bir buraya geliyorum ve her seferinde görülecek, keşfedilecek yeni şeyler oluyor — son 25 yılın benim için en heyecan verici projesi."
Tanrıçalar Salonu'nun önceki restorasyon aşaması, İtalyan kültür idaresinin eğitim ve araştırma genel müdürlüğünün kanalında yayımlanan "Una fiorita e vaga primavera" başlıklı belgeselde adım adım gösteriliyor:
Sırada ne var
Lazio Bölgesi villayı Aralık 2024'te 25 milyon avroya satın aldı; İtalya'nın kültür idaresi ise Büyük Kültür Projeleri Stratejik Planı'ndan 35 milyon avronun üzerinde kaynak ayırdığını duyurdu. Resmî duyuruya göre yapının uzun vadeli yönetimi, kamu ve özel ortakların katılabileceği bir vakfa devredilecek; kapsamlı onarım 2026'da başlıyor. Küçük ek yapı Villino Rivaldi ise 2,6 milyon avroluk bir çalışmayla zaten onarıldı.
Bina 8 Ocak 2026'dan bu yana tamamen kapalı değil: Yirmişer kişilik gruplar hâlinde, önceden kayıtla perşembe günleri rehberli ziyaret yapılıyor. Gezi, asil katı, 16. yüzyıl kuyusunun ve arkeolojik kazıların bulunduğu ilk avluyu ve Medici Kulesi'ni kapsıyor.
Ne zaman biteceğini kimse söylemiyor — Mezzadri, bitiş tarihinin şimdilik öngörülemediğini belirtiyor. Ama hedefi net koyuyor: "Bir gün burası yeniden Roma'nın en önemli gezilecek yerlerinden biri olacak; Villa Borghese ya da Castel Sant'Angelo gibi."
Asıl açık soru bundan sonrası için geçerli: Badananın altından çıkan her yeni figür, hangi ressamın elinden çıktığı tartışmasını yeniden açıyor. Eros ile Psykhe Salonu'na girildiğinde bu tartışmanın nereye varacağını, muhtemelen birkaç yıl daha bilmeyeceğiz.
Fotoğraf: Gustavo La Pizza, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
