Müzelerin en utangaç nesnesi: sürgünün 500 yıllık sessiz tarihi

Bu etiket hatası, sürgünün bütün tarihini özetliyor aslında. Nesne her hastanede, her yaşlı bakım odasında var; ama hiçbir koleksiyonda ciddiye alınmıyor. Smithsonian dergisine konuşan Londra Science Museum'un tıp küratör yardımcısı Harriet Jackson bunu şöyle açıklıyor: "Çok sıradan, gündelik nesneler olduklarından, müze koleksiyonlarında çok eski sürgü örneklerinin az olması şaşırtıcı değil."

Müzedeki en eski örnek 500 yıllık ve sapı boş

Science Museum Group koleksiyonunda A634427 numaralı bir kap var: yeşil sırlı, pişmiş topraktan, yuvarlak gövdeli, düz tabanlı. Müzenin verdiği tarih aralığı geniş, 1501-1700. Yani nesne 16. ya da 17. yüzyıl İngiltere'sinden. Ölçüleri 127 x 350 x 230 milimetre, ağırlığı 1,25 kilo. Sir Henry Wellcome'ın tıp koleksiyonundan müzeye geçmiş.

İlginç ayrıntı sapında: sap içi boş. Müzenin kendi kaydı, bunun hem idrar boşaltmak için bir ağız işlevi görmüş olabileceğini hem de kullanımdan sonra içeriği dökmeye yaradığını söylüyor. Yani beş yüzyıl önce de tasarımcının derdi bugünküyle aynıydı — kabı hastanın altından, dökmeden çıkarmak.

Nightingale'in takıntısı: kapak

Modern hastane bakımının kurucu metni sayılan Notes on Nursing'de (1859) Florence Nightingale bu kaplara "gereç" diyor ve konuya beklenmedik bir sertlikle giriyor. Kitabın özgün metninde şu cümle var: "Dışkıdan yayılan kokuların öldürücü etkilerinden söz etmek gereksiz görünürdü, eğer bu etkiler bu kadar sürekli ihmal edilmeseydi."

Nightingale'in çözümü teknik ve kesin: "Kapaksız herhangi bir oda kabının kullanımı, hasta ya da sağlıklı fark etmeksizin tümüyle kaldırılmalıdır." Kabın pişmiş topraktan ya da iyi cilalanmış ahşaptan olmasını, kullanıldıktan hemen sonra tuvalete götürülüp boşaltılmasını ve durulanmasını, hasta odasında bekletilmemesini istiyor.

Buradaki mantık bugünkü mikrop kuramı değil. Nightingale'in çalıştığı yıllarda hâkim açıklama miyazma kuramıydı: hastalığın çürüyen maddelerden yayılan kötü havayla bulaştığı fikri. Pennsylvania Üniversitesi Hemşirelik Tarihi Merkezi'nden küratör Jessica Martucci, Smithsonian dergisine, mikrop kuramı Nightingale'in yaşamının son döneminde yerleşmeye başlasa da miyazma kuramının hâlâ güçlü bir çerçeve olarak kaldığını söylüyor. Yanlış teori, doğru uygulamayı getirmişti: kapat, boşalt, durula.

Sanayi çağı sürgüyü "mükemmelleştirmeye" çalıştı

20. yüzyıl başında sürgü, katalogdan sipariş edilen bir tıbbi ürüne dönüştü. New Yorklu Meinecke & Company'nin "Perfection" adlı birleşik sürgü ve yıkama kabı 5 Haziran 1900'de patent aldı, 4 Mayıs 1909'da yeniden patentlendi. Smithsonian'ın Amerikan Tarihi Müzesi'ndeki örneğin iç yüzüne basılan etiket, ürünü "dünyanın en rahat ve en hijyenik sürgüsü / hastane ve ev için" diye tanıtıyor. Firmanın kendi anlatımına göre kabın biçimi anatomiye uygundu, omurgaya bastırmıyordu ve geniş açıklığından kolayca boşaltıldığı için hemşirenin işini kısaltıyordu.

Aynı firma 12 Kasım 1907'de "Simplex Sanitary" adlı bir başka modeli patentledi; 1914'te yayımladığı Meinecke book of the sick-room ise hem ev bakımı rehberi hem ürün kataloğuydu. Rochester Üniversitesi Tıp Merkezi'nin tıp tarihi arşivi, bu kitabı dönemin tipik örneği olarak gösteriyor: hasta bakımı bilgisiyle satış aynı ciltte.

1950: sürgü kalbi zorluyor mu?

Sürgüye yönelik en somut itiraz konfordan değil, ölçümden geldi. Joseph Benton, Henry Brown ve Howard Rusk, New York'taki Bellevue Hastanesi'nde 24 hastayı izledi; 15'inde kalp rahatsızlığı vardı. Hastalar dönüşümlü olarak sürgü ve komot (yatak başı oturaklı iskemle) kullandı, tüketilen oksijen ölçüldü. Sonuç Journal of the American Medical Association'da yayımlandı; Time dergisi bulguyu 8 Ocak 1951 tarihli sayısında duyurdu.

Ölçüm tutarlıydı: hastalar sürgüde komottakinden düzenli olarak daha fazla oksijen harcıyordu. Araştırmacıların vardığı yargı, sürgünün "ruhsal örselenme, tedirginlik ve çoğu zaman öfke" yaratmasının ötesindeydi — enerji maliyeti açısından fizyolojiye aykırı bir işlemdi.

Bulgunun sınırını da yazmak gerek: örneklem 24 kişilik, tek hastanede ve 1950 koşullarında yapılmış bir ölçüm. Buna rağmen etkisi kalıcı oldu; kalp krizi sonrası hastaların mümkünse yatak başı tuvalete alınması yönündeki klinik yaklaşım bu çizgiden besleniyor. Yine de sürgü hastanelerden çıkmadı, çünkü hastanın hiç kalkamadığı durumda alternatifi yok.

Türkiye'de adı havruzdu

Bu nesnenin Anadolu'daki karşılığı da müze deposunda duruyor, sadece adı farklı. Sevinç Gök İpekçioğlu'nun Akdeniz Sanat Dergisi'nde 2019'da yayımlanan çalışması, Smyrna (İzmir) Agorası buluntuları arasındaki lazımlıkları — yerel adıyla havruz — ele alıyor. Çalışmaya göre bu kaplar kaba ve gözenekli hamurlu; dış yüzü sırsız, içi hardal sarısı sırla kaplı. Taşınabilsin diye çift kulplu yapılmışlar ve çocuk ile yetişkin kullanımına göre farklı boylarda üretilmişler; beşiklerde kullanılan daha uzun, kulpsuz örnekler de tespit edilmiş.

Aynı çalışmanın altını çizdiği nokta, yaygın kanının tersi: lazımlık geleneği Müslüman toplumlarda da var. Sağlıklı yetişkinler alaturka tuvaleti kullansa bile hastalar, yaşlılar, engelli bireyler ve çocuklar için ev ve hastane gibi mekânlarda lazımlık pratik çözümdü. Yani Londra'daki sırlı toprak kapla İzmir'deki havruz, birbirinden habersiz aynı sorunu aynı malzemeyle çözüyordu.

250 sürgülük bir koleksiyon

Nesnenin sıradanlığı, onu bir koleksiyon konusu da yaptı. Ohio'nun Bay Village kasabasından Eric Eakin'in dünyanın en büyüğü olduğuna inanılan 250'yi aşkın sürgüden oluşan bir koleksiyonu var. Eakin, Smithsonian dergisine koleksiyonun başlangıcını anlatıyor: annesi 1960'ların sonunda Avrupa'da veda hediyesi olarak bir sürgü almış. "Vefat etti ve bana iki sürgü kaldı. İki tane de her koleksiyonun başlangıcıdır."

Mütter Müzesi küratörü Lisa Geiger'e göre bu tür nesnelerin çekiciliği tam da değişmemiş olmalarından geliyor: "Pek değişmemiş, tanıyabildiğiniz bir teknolojiyle karşılaştığınızda, kendinizi çok farklı bir bağlamda yaşamış birinin yerine gerçekten koyabiliyorsunuz."

Smithsonian'ın Amerikan Tarihi Müzesi'nde bilim ve tıp bölümü küratörü olan Katherine Ott ise değişmezliğin nedenini şöyle özetliyor: "Hastalığın mekânı on yıllar, hatta yüzyıllar içinde köklü biçimde değişti ama fizyoloji değişmedi." Ott'a göre daha iyi bir fare kapanı yapma yarışına benziyor: "Yapamazsınız."

Sırada ne var

Bugün üreticiler tek bir standart yerine biçim çeşidi sunuyor — eyer biçimli, istiflenebilir, farklı ağırlıklara dayanıklı modeller. Ama temel geometri 500 yıllık: sığ bir kap, bir sap, bir boşaltma ağzı. Ott'un cümlesi iddialı ama şimdilik doğru görünüyor: "Hiçbir şey mütevazı sürgünün yerini almadı."

Asıl açık soru da burada. Hastane yatağı, yıkama robotları, sensörlü şilteler, uzaktan izleme — yatak başındaki her şey yeniden tasarlandı. Yatağın altındaki kap neden tasarım dışı kaldı? Cevabın bir kısmı fizik: hastanın kalçasını kaldırmadan altına bir hacim sokmanın kaç yolu var, gerçekten sınırlı. Ama bir kısmı da utanç: kimse üzerinde çalıştığı nesneyi anlatmak istemiyor. Müze deposunda "tabak ısıtıcısı" diye kayıtlı duran o kalay kap, bunun en iyi kanıtı.

Fotoğraf: Peter van der Sluijs, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons