Maya kentleri Coba ve Xcach çevresinde yüzyıllarca süren cıva kirliliği saptandı

Maya uygarlığının cıva kirliliğiyle yüz yüze kaldığı yerler yalnızca Guatemala'daki Tikal'le sınırlı değilmiş. Auburn Üniversitesi'nden Matt Waters ile Jones Center at Ichauway'den Savanna Wooten, Meksika'daki Yucatán Yarımadası'nda bulunan Coba ve Xcach yerleşimlerinin yakınındaki göl diplerinden alınan tortul çekirdeklerinde cıva tespit etti. Bulgular, antik dünyada çevre kirliliğinin sanıldığından daha yaygın ve daha uzun soluklu olabileceğini gösteriyor.

Göl tortulları ne anlatıyor?

Araştırmacılar, göl tabanından çıkardıkları tortul çekirdeklerini katman katman inceleyerek zaman içindeki cıva birikimini izledi. Coba çevresinde cıva miktarındaki artış MS 250 dolaylarında başlamış ve yaklaşık bir buçuk yüzyıl boyunca sürmüş. Xcach'ta tablo daha karmaşık: ilk yükselme MS 125 ile 200 arasında görülmüş, ikincisi yaklaşık MS 250'de yaşanmış. Üçüncü ve en uzun zirve ise MS 535 ile 820 arasına denk geliyor. Bu aralık, Maya Klasik Dönemi'nin sona ermesine ve bazı Maya kentlerinin çöküşüne rastlıyor.

Waters'a göre sonuçlar çarpıcı. Araştırmacı, modern toksikoloji ve kirlilik düzenlemelerinin öngördüğü sınırların, Coba ve Xcach çevresinde yüzyıllar boyunca en zehirli düzeylerde fazlasıyla aşıldığını söylüyor.

Besin zincirine ulaştığı anlaşılıyor

Çalışmanın en dikkat çekici yanı yalnızca cıvanın kendisini ölçmemesi. Ekip, tortullardaki biyolojik göstergeleri de inceledi: bakteriler, algler, siyanobakteriler, kabuklu canlılar ve tatarcık türü böcekler. Waters, bu göstergelerin hepsinin göllerde azaldığını ya da tümüyle ortadan kalktığını belirtiyor. Ona göre bu durum, cıvanın besin zincirinin birden çok basamağına sızdığını gösteriyor.

Bu tablo, bölgede yaşayan insanların kirlenmiş su içerek ya da bu sulardan avlanan balıkları yiyerek cıvaya maruz kalmış olabileceği anlamına geliyor. Yine de tortul kayıtları, o dönemde kimlerin ne kadar etkilendiğini doğrudan göstermiyor; bu konuda kesin bir yargıya varmak için ek veriler gerekir. Çalışma Science Advances dergisinde yayımlandı.

Arka plan

Maya toplumları, cıva içeren kırmızı pigment cinnabarı (zinnober) törenlerde ve cenaze ritüellerinde kullanıyordu. Aynı pigment duvar resimlerinin boyanmasında ve tapınakların süslenmesinde de yer alıyordu. Kırmızı rengin dinsel ve simgesel bir anlam taşıdığı, bu yüzden değerli sayıldığı düşünülüyor. Daha önceki bir çalışma Tikal'de cıva kirliliğini doğrulamıştı. Yeni bulgular, bu olgunun tek bir kente özgü olmadığını, farklı bölgelerdeki yerleşimlerde de görülebildiğini düşündürüyor.

Mezoamerika'da cıvayla ilgili başka dikkat çekici bir keşif de var: Teotihuacan'da bir piramidin altında sıvı cıva birikintisi bulunmuştu. Bu keşif, eski Amerika toplumlarının bu elementi sembolik ve ritüel amaçlarla önemsediğine dair ipuçlarından biri olarak anılıyor.

Neden önemli?

Cıva, vücutta birikebilen ve özellikle sinir sistemini etkileyen bir ağır metal. Suya karıştığında su canlıları aracılığıyla besin zincirinde yukarı tırmanabiliyor; bu yüzden balık tüketen topluluklar için ciddi bir risk oluşturabiliyor. Bugün de cıva kirliliği, kirlenmiş göl ve denizlerle ilişkilendirilen önemli bir halk sağlığı sorunu olarak görülüyor. Antik örnekler, insan faaliyetlerinin su kaynaklarını çok eski çağlardan beri değiştirebildiğini hatırlatıyor.

Arkeolojik açıdan da bulgular önemli. Göl tortulları, yazılı kaynakların ve kazı buluntularının yakalayamadığı çevresel değişimleri kaydeden doğal bir arşiv işlevi görüyor. Cıva zirvelerinin Klasik Dönem'in sonuyla örtüşmesi ilgi çekici bir rastlantı ya da bir bağlantı olabilir. Ancak kaynaktaki bilgiler, kirliliğin kentlerin çöküşüne yol açtığını ileri sürmüyor; yalnızca zamansal bir örtüşmeye işaret ediyor.

Araştırmanın ortaya koyduğu soru ise açık: Maya dünyasında kaç kent benzer bir kirlilik yaşadı? Başka göllerden alınacak tortul örnekleri, bu sorunun yanıtını ve kirliliğin gerçek coğrafi kapsamını daha net ortaya koyabilir.